[hadith]و من کتاب له (علیه السلام) إلی محمد بن أبی بکر لمّا بلَغَه تَوَجُّده مِن عَزله بالأشتر عن مصرَ، ثم توفّی الأشتر فی توجّهه إلی هناک قبل وُصوله إلیها:
أَمَّا بَعْدُ، فَقَدْ بَلَغَنِی مَوْجِدَتُکَ مِنْ تَسْرِیحِ الْأَشْتَرِ إِلَی عَمَلِکَ، وَ إِنِّی لَمْ أَفْعَلْ ذَلِکَ اسْتِبْطَاءً لَکَ فِی الْجَهْدَ وَ لَا ازْدیَاداً لَکَ فِی الْجِدِّ، وَ لَوْ نَزَعْتُ مَا تَحْتَ یَدکَ مِنْ سُلْطَانِکَ لَوَلَّیْتُکَ مَا هُوَ أَیْسَرُ عَلَیْکَ مَئُونَةً وَ أَعْجَبُ إِلَیْکَ وِلَایَةً. إِنَّ الرَّجُلَ الَّذی کُنْتُ وَلَّیْتُهُ أَمْرَ مِصْرَ کَانَ رَجُلًا لَنَا نَاصِحاً وَ عَلَی عَدُوِّنَا شَدیداً نَاقِماً؛ فَرَحِمَهُ اللَّهُ، فَلَقَد اسْتَکْمَلَ أَیَّامَهُ وَ لَاقَی حِمَامَهُ وَ نَحْنُ عَنْهُ رَاضُونَ، أَوْلَاهُ اللَّهُ رِضْوَانَهُ وَ ضَاعَفَ الثَّوَابَ لَهُ. فَأَصْحِرْ لِعَدُوِّکَ وَ امْضِ عَلَی بَصِیرَتِکَ وَ شَمِّرْ لِحَرْب مَنْ حَارَبَکَ وَ ادْعُ إِلی سَبیلِ رَبِّکَ، وَ أَکْثِرِ الِاسْتِعَانَةَ باللَّهِ یَکْفِکَ مَا أَهَمَّکَ وَ یُعِنْکَ عَلَی مَا یُنْزلُ بکَ، إِنْ شَاءَ اللَّهُ.[/hadith]
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 20، ص: 52
المختار الرابع و الثلاثون و من کتاب له علیه السلام الی محمد بن أبی بکر لما بلغه توجده من عزله بالاشتر عن مصر، ثم توفی الاشتر فی توجهه الی مصر قبل وصوله الیها:
أمّا بعد، فقد بلغنی موجدتک من تسریح الأشتر إلی عملک، و إنّی لم أفعل ذلک استبطاء لک فی الجهد، و لا ازدیادا فی الجدّ، و لو نزعت ما تحت یدک من سلطانک لولّیتک ما هو أیسر علیک مئونة، و أعجب إلیک ولایة. إنّ الرّجل الّذی کنت ولّیته أمر مصر کان رجلا لنا ناصحا، و علی عدوّنا شدیدا ناقما، فرحمه اللّه فلقد استکمل أیّامه، و لاقی حمامه، و نحن عنه راضون، أولاه اللّه رضوانه، و ضاعف الثّواب له، فأصحر لعدوّک، و أمض علی بصیرتک، و شمّر لحرب من حاربک، و ادع إلی سبیل ربّک، و أکثر الاستعانة باللّه یکفک ما أهمّک، و یعنک علی ما نزل بک، إن شاء اللّه. (63232- 63123)
اللغة:
(الموجدة): الغضب و الحزن، وجدت علی فلان موجدة، (التّسریح): الإرسال، (الجهد): الطّاقة، و من رواها الجهد بالفتح فهو من قولهم أجهد جهدک فی کذا أی أبلغ الغایة، (ناقما): من نقمت علی فلان کذا إذا أنکرته علیه و کرهته منه، (الحمام): الموت، (أصحر له): أخرج له إلی الصّحراء و أبرز له من أصحر الأسد من خیسه إذا خرج إلی الصّحراء، (شمّر) فلان للحرب: أخذ لها اهبتها.
الاعراب:
من تسریح: للتّعلیل، استبطاء: مفعول له، لنا: ظرف مستقر أی ثابتا لنا و تعلّقه بقوله «ناصحا» فیه غموض، أولاه اللّه: جملة دعائیّة، یکفک مجزوم فی جواب الأمر.
المعنی:
مصر بلدة عامرة ضمّت إلی حکومة علیّ علیه السّلام بعد تصدّیه للحکومة، و هی بلدة هامّة من أعظم ثغور الإسلام کما أشار إلیه علیه السّلام فی مکتوب له إلی محمّد بن أبی بکر بعد ما ولّاه علی مصر: «ثمّ اعلم یا محمّد إنّی ولّیتک أعظم أجنادی أهل مصر و إذ ولّیتک ما ولّیتک من أمر النّاس فإنّک محقوق أن تخاف فیه علی نفسک».
و لمّا کان مصر مجاورة للشّام و یمدّ إلیها الأعناق لکثرة خیراتها کانت أحد مراکز دعاة معاویة و جواسیسه و سکن فیه جمع من شیعة عثمان، و لمّا ورد محمّد ابن أبی بکر فیها والیا تخلّفوا عنها و لا یقدر علی إخضاعهم فاختار علیّ علیه السّلام مالک الأشتر و عهد له علی مصر لقوّته و منعته، و لمّا اطّلع محمّد بن أبی بکر علی ذلک شقّ علیه تبدیله بالأشتر لمکانته من أبی بکر و قریش، و لکنّ الأشتر لم یصل
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 20، ص: 53
إلی مصر و اغتیل فی الطریق فکتب علیه السّلام هذا الکتاب إلی محمّد بن أبی بکر کاعتذار ممّا بلغه و إعلام لوفاة الأشتر و تثبیت ولایته علی مصر مشیرا إلی أنّ الولایة علی مصر شاقّ و معرض للخطر، و مؤکّدا علی التّیقّظ و الاستعداد لمقابلة ما یجری فی مصر من المکائد.
قال الشّارح المعتزلی (ص 142 ج 16 ط مصر): امّ محمّد رحمه اللّه أسماء بنت عمیس الخثعمیّة و هی اخت میمونة زوج النّبی صلّی اللّه علیه و آله و اخت لبابة امّ الفضل و عبد اللّه زوج العبّاس بن عبد المطلب، و کانت من المهاجرات إلی أرض الحبشة، و هی إذ ذاک تحت جعفر بن أبی طالب علیه السّلام، فولد له هناک محمّد بن جعفر و عبد اللّه و عونا، ثمّ هاجرت معه إلی المدینة، فلمّا قتل جعفر یوم موتة تزوّجها أبو بکر فولدت له محمّد بن أبی بکر هذا، ثمّ مات عنها فزوّجها علیّ علیه السّلام، و ولدت له یحیی بن علی، لا خلاف فی ذلک- إلی أن قال-: و قد روی أنّ أسماء کانت تحت حمزة بن عبد المطلب، فولدت له بنتا تسمّی أمة اللّه- و قیل أمامة- و محمّد بن أبی بکر ممّن ولد فی عصر رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله- إلی أن قال-: ثمّ کان فی حجر علیّ علیه السّلام و قتل بمصر، و کان علیّ علیه السّلام یثنی علیه و یقرّظه و یفضّله، و کان لمحمّد رحمه اللّه عبادة و اجتهاد، و کان ممّن حضر عثمان و دخل علیه.
الترجمة:
نامه ای که بمحمّد بن أبی بکر نوشت، چون به آن حضرت گزارش رسید که محمّد از عزل خود بوسیله جای گزینی مالک اشتر ناراحت و اندوهگین شده، سپس أشتر پیش از رسیدن به مصر در راه مصر وفات کرد.
أمّا بعد بمن رسیده که از گسیل داشتن اشتر بکار گزاری در جای تو غمنده و ناراحت شدی، من این کار را برای آن نکردم که تو در کوشش و تلاش در کار خود کندی و مسامحه داری، و نه این که خواسته باشم تو را در کوشش بیشتر نسبت بکار گزاریت وادار کرده باشم، و اگر هم آن حکومت که داشتی از دستت می گرفتم تو را حکومتی می دادم که اداره آن آسان تر باشد و در چشم تو خوش تر جلوه کند.
راستی آن مردی که من کار حکومت مصر را بدو واگزار کردم، مردی بود که از ما بود، خیر خواه بود و نسبت بدشمنان ما سخت گیر و دلیر بود، و خرده گیر و بدخواه، خدایش رحمت کند که روزگار عمر خود را بسر آورد و در گذشت، ما از او خوشنودیم، خداوندش مشمول رضایت خود سازد و ثوابش را دو چندان کند.
بایدت از خانه بدرآئی و در بیابانها بدشمن بتازی، و با بینائی دنبال وظیفه خود بروی، و با هر که بجنگ تو آید مردانه بجنگی، و پر از خدا یاری جوئی تا مهم تو را کفایت کند و تو را در گرفتاری یاری نماید، و السّلام.
