[hadith]وَ قَالَ (علیه السلام): الْحِلْمُ غِطَاءٌ سَاتِرٌ، وَ الْعَقْلُ حُسَامٌ قَاطِعٌ؛ فَاسْتُرْ خَلَلَ خُلُقِکَ بحِلْمِکَ، وَ قَاتِلْ هَوَاکَ بعَقْلِکَ.[/hadith]
نقش حلم و عقل:
امام(علیه السلام) در این گفتار حکیمانه به دو نعمت خدادادی اشاره می فرماید که اگر انسان آن دو را در اختیار داشته باشد می تواند خود را از خطرات مادی و معنوی حفظ کند. می فرماید: «حلم پرده ای است پوشنده و عقل شمشیری است برنده»; (الْحِلْمُ غِطَاءٌ سَاتِرٌ، وَالْعَقْلُ حُسَامٌ قَاطِعٌ). سپس کاربرد این دو را در یک کلام کوتاه و پرمعنا بیان می کند، می فرماید: «بنابراین، عیوب اخلاقی خود را با حلمت بپوشان و با هوی و هوس های سرکشت با شمشیر عقل مبارزه کن»; (فَاسْتُرْ خَلَلَ خُلُقِکَ بحِلْمِکَ، وَقَاتِلْ هَوَاکَ بعَقْلِکَ).
انسان برای حفظ خود دربرابر خطرات مادی و معنوی احتیاج به دو چیز دارد: یکی وسیله ای که خود را دربرابر خطرات بپوشاند مانند زره و دژهایی که در سابق وجود داشت و وسایل نقلیه محکمی که امروز در جنگ ها در آن خود را حفظ می کنند و دیگری سلاحی که به وسیله آن با دشمن مبارزه کند و او را از خود دور سازد. امام(علیه السلام) این دو وسیله حیاتی را به حلم و عقل تفسیر کرده است.
حلم چگونه عیوب انسان را می پوشاند؟ روشن است که وقتی انسان عصبانی شد هم سخنان زشتی ممکن است بر زبان او بیاید و هم حرکات نادرستی انجام دهد و خوی حیوانی خود را ظاهر و آشکار سازد و اضافه بر این بر آتش خشم سفیه و نادانی که در برابر او به درشت گویی وپرخاشگری برخاسته افزوده می شود و ناسزاهای دیگری می گوید و ای بسا عیوب پنهانی انسان را نیز آشکار سازد. بنابراین حلم تمام این ها را می پوشاند و از ضایعات حاصل از آن جلوگیری می کند.
قرآن مجید درباره پرهیزکاران راستین صفاتی را در سوره آل عمران برشمرده که از جمله آن ها این است: «(وَالْکَاظِمِینَ الْغَیْظَ وَالْعَافِینَ عَنِ النَّاس); آنهایی که بر خشم خود مسلط می شوند و غضب خود را فرو می نشانند و مردم (نادان و خطاکار) را می بخشند».[1]
در حدیثی از امام علی بن موسی الرضا(علیه السلام) آمده است: «لاَ یکُونُ الرَّجُلُ عَابداً حَتَّی یکُونَ حَلِیما; انسان بنده واقعی خدا نخواهد بود مگر آن زمانی که صاحب حلم و بردباری شود».[2]
در حکمت 211 نیز خواندیم که امام(علیه السلام) می فرماید: «وَالْحِلْمُ فِدَامُ السَّفِیه; حلم و بردباری، دهان بند سفیهان است».
در حدیث پرمعنای دیگری از امام صادق(علیه السلام) می خوانیم: «إِذَا وَقَعَ بَینَ رَجُلَینِ مُنَازَعَةٌ نَزَلَ مَلَکَانِ فَیقُولاَنِ لِلسَّفِیهِ مِنْهُمَا قُلْتَ وَ قُلْتَ وَ أَنْتَ أَهْلٌ لِمَا قُلْتَ سَتُجْزَی بمَا قُلْتَ وَ یقُولاَنِ لِلْحَلِیمِ مِنْهُمَا صَبَرْتَ وَ حَلُمْتَ سَیغْفِرُ اللَّهُ لَکَ إِنْ أَتْمَمْتَ ذَلِکَ قَالَ فَإِنْ رَدَّ الْحَلِیمُ عَلَیهِ ارْتَفَعَ الْمَلَکَانِ; هنگامی که میان دو نفر نزاعی رخ دهد دو فرشته الهی در آن جا نازل می شوند. به سفیه می گویند: آنچه می خواستی گفتی و همه آن سزاوار خود توست و به زودی کیفر سخنانت را خواهی دید و به حلیم می گویند: صبر کردی و بردباری نشان دادی خداوند به زودی تو را می آمرزد اگر به همین حال نزاع را به پایان رسانی. اما اگر شخص حلیم مقابله کرد هر دو ملک آن جا را ترک می گویند. (نه وعده غفرانی به حلیم می دهند و نه سفیه را تهدید می کنند)».[3]
البته حلم و بردباری در مقابل افراد سفیه و نادان فایده بسیار مهم دیگری نیز دارد که در چند مورد از کلمات امام(علیه السلام) به آن اشاره شد و آن این که وقتی انسان باشخصیتی در مقابل سفیه سکوت آمیخته با حلم می کند مردم به یاری او برمی خیزند حتی در تعبیری امام(علیه السلام) می فرماید: حلم به منزله عشیره و قبیله ای است که انسان را در مقابل نادان حمایت می کند.[4]
و برای دفع خطرات هوای نفس دستور می دهد که با شمشیر عقل با آن مبارزه کن. به یقین خطرناک ترین دشمن انسان ـ همان گونه که در روایت نبوی(صلی الله علیه وآله) وارد شده است ـ هوای نفس اوست: (أَعْدَی عَدُوِّکَ نَفْسُکَ الَّتِی بَینَ جَنْبَیکَ).[5]
و تنها چیزی که می تواند در مقابل این دشمن بسیار خطرناک بایستد همان عقل است; عقلی که زیان های هوی پرستی را برای انسان تشریح می کند و عاقبت کار هوس بازان را به او نشان می دهد. هرقدر این عقل قوی تر باشد بازدارندگی آن بیشتر است و اگر ضعیف و ناتوان گردد هوای نفس بر آن غلبه می کند و او را به گوشه ای می راند و محصور می سازد و خودش یکه تاز میدان وجود انسان می شود.
در حدیثی از امام امیرمؤمنان(علیه السلام) می خوانیم: «مَن أحَبَّ نَیْلَ الدَّرَجاتِ العُلی فَلْیَغْلِب الْهَوی; کسی که دوست دارد به درجات بالای فضیلت انسانی برسد باید بر هوای نفس خود غالب گردد».[6]
در حدیث دیگری امام باقر(علیه السلام) می فرماید: «وَ تَوَقَّ مُجَازَفَةَ الْهَوَی بدَلاَلَةِ الْعَقْل وَ قِفْ عِنْدَ غَلَبَةِ الْهَوَی باسْتِرْشَاءِ الْعِلْم; از بیهوده کاری هوای نفس با راهنمایی عقل پرهیز کن و اگر هوای نفس خواست بر تو غالب شود با راهنمایی علم و اندیشه در برابر آن بایست»[7]. [8]
پی نوشت:
[1]. آل عمران، آیه 134.
[2]. کافی، ج 2، ص 111، ح 1.
[3]. کافی، ج 2، ص 112، ح 9.
[4]. نهج البلاغه، حکمت 418.
[5]. بحارالانوار، ج 67، ص 64، ح 1.
[6]. غررالحکم، ح 4893.
[7]. بحارالانوار، ج 75، ص 163، ح 1.
[8]. سند گفتار حکیمانه: از کسانی که قبل از مرحوم سید رضی این گفتار حکیمانه را نقل کرده اند مرحوم کلینی در اصول کافی است که با تفاوت و اضافه ای آن را نقل کرده است. (مصادر نهج البلاغه، ج 4، ص 300). اضافه می کنیم: مرحوم آمدی بخشی از آن را در غرر آورده (غررالحکم، ح 300) و زمخشری در ربیع الابرار آن را به طور کامل نقل کرده است (ربیع الابرار، ج 3، ص 446) و نویری (متوفای 733) همین کلام نورانی را با اضافاتی در نهایة الارب آورده است. (نهایة الارب، ج 6، ص 96)
