[hadith]وَ قَالَ (علیه السلام): مَنْ لَمْ یُنْجِهِ الصَّبْرُ، أَهْلَکَهُ الْجَزَعُ.[/hadith]
بی تابی کشنده است:
امام(علیه السلام) در این گفتار حکیمانه به اثر زیان بار ترک صبر و پیشه نمودن جزع اشاره کرده می فرماید: «کسی که صبر و شکیبایی او را نجات ندهد بی تابی او را از پای در می آورد»; (مَنْ لَمْ یُنْجِهِ الصَّبْرُ أَهْلَکَهُ الْجَزَعُ).
به یقین در طول زندگی انسان، مصائب و مشکلات فراوانی است که هیچ کس از آن بر کنار نمی ماند. عکس العملی که انسان می تواند در مقابل این حوادث دردناک و غم انگیز نشان بدهد یکی از دو چیز است: نخست صبر و تحمل و شکرگزاری به درگاه خدا و دقت در یافتن راه نجات از آن مشکل یا مصیبت و حداقل کاستن از آثار زیان بار آن است. دیگر جزع و بی تابی است که هم اعصاب انسان را در هم می کوبد و او را گرفتار بیماری های مختلف کرده و گاه به مرگ می کشاند و هم سبب ناشکری به درگاه خداوند و وزر و وبال برای سرای دیگر می شود. انسان عاقل راه نخست را بر می گزیند که هم اجر صابران را دارد و هم فواید و برکات صبر را.
بنابراین مفهوم این کلام حکیمانه بسیار روشن و شفاف است و این که بعضی تصور کرده اند در مفهوم آن پیچدگی است کاملاً اشتباه است. در ضمن از آنچه گفته شد معلوم شد که هلاکت در این جمله هلاک دنیوی و اخروی هر دو را شامل می شود همان طور که (نجات) در پرتو صبر نیز نجات دنیوی و اخروی را در بر می گیرد، هرچند گاهی در بعضی از روایات تنها به هلاکت اخروی اشاره شده; مانند حدیثی از امام صادق(علیه السلام) که می فرماید: «اتَّقُوا الله وَاصْبرُوا فَإِنَّهُ مَنْ لَمْ یَصْبرْ أهْلَکَهُ الْجَزَعُ وَإنَّما هَلاکُهُ فِی الْجَزَعِ أَنَّهُ إذا جَزعَ لَمْ یُؤجَرْ; تقوای الهی پیشه کنید و در برابر مشکلات و مصائب صبر و شکیبایی داشته باشید، زیرا کسی که صبر نکند جزع او را هلاک خواهد کرد و هلاکت او در جزع این است که وقتی بی تابی کند اجر و پاداشی به او داده نخواهد شد».(1)
نکته:
صبر و جزع:
بارها در کلام امام(علیه السلام) موضوع صبر و جزع و آثار نیکوی صبر و آثار شوم جزع مطرح شد و ما نیز بحث هایی داشته ایم. در اینجا لازم می دانیم به سبب اهمیت موضوع باز اشاره ای به این مطلب داشته باشیم.
همان گونه که اشاره شد، حیات دنیا آمیخته با انواع مشکلات است. در مسیر اطاعت الهی مشکلات کم نیست و در طریق پرهیز از گناه و تقوا مشکلات، زیاد است. مصائب ناخواسته دامان همه را در دنیا می گیرد و اگر توجه به این حقیقت داشته باشیم که در گذشته چنین بوده و در آینده نیز چنین خواهد بود از وجود این مشکلات ناراحت نمی شویم، پیمانه صبر ما لبریز نمی گردد: شکیبایی خود را از دست نمی دهیم و ناراحتی های روانی ناشی از جزع و بی تابی به سراغ ما نمی آید، زیرا می دانیم همه در این گونه امور به شکلی دست به گریبانند. این صبر و شکیبایی افزون بر این که پاداش الهی فوق العاده ای دارد; از جمله در حدیثی از امام صادق(علیه السلام) می خوانیم که فرمود: «مَنِ ابْتَلی مِنْ شیعَتِنا فَصَبَرَ عَلَیْهِ کانَ لَهُ أجْرُ ألْفِ شَهید; کسی که از شیعیان ما مبتلا به مصیبتی شود و شکیبایی کند پاداش هزار شهید را دارد».(2)
در حدیث دیگری از امام صادق(علیه السلام) می خوانیم: «ما مِنْ مُؤْمِن إلاّ وَهُوَ مُبْتلیً ببَلاء مُنْتَظِر بهِ ما هُوَ أشَدُّ مِنْهُ فَإنْ صَبَرَ عَلَی الْبَلِیَّةِ الَّتی هُوَ فیها عافاهُ اللهُ مِنَ الْبَلاءِ الَّذی یَنْتَظِرُ بهِ وَإِنْ لَمْ یَصْبرْ وَجَزعَ نَزَلَ بهِ مِنَ الْبَلاءِ الْمُنْتَظَرِ أبَداً حَتّی یَحْسُنَ صَبْرُهُ وَعَزاءُهُ; هیچ فرد باایمانی نیست مگر این که به بلایی مبتلا می شود و آنچه را انتظار آن می کشد (ای بسا) از آن هم شدیدتر است. هرگاه بر بلایی که در آن است شکیبایی کند، خدا او را از بلایی که انتظارش می کشد برکنار می دارد و اگر بی تابی نماید بلاها یکی پس از دیگری بر سر او می آید تا صبر و شکیبایی پیشه کند».(3)
در حدیثی از امام هادی(علیه السلام) می خوانیم: «الْمُصیبَةُ لِلصّابرِ واحِدَةٌ وَلِلْجازعِ اثْنانِ; مصیبت برای انسان صابر یکی است و برای انسان ناشکیبا دوتاست».(4)
مضاعف شدن مصیبت افراد ناشکیبا از اینجاست که ضربه هایی بر جسم و روح آنها وارد می کند و آنها را در هم می کوبد. کوتاه سخن این که همان گونه که در گذشته نیز اشاره شد جزع و بی تابی افزون بر نوعی ناسپاسی در پیشگاه خدا، آثار بسیار مخرّبی روی اعصاب انسان دارد و او را گاه تا سر حد جنون پیش می برد.
برای درمان جزع لازم است انسان توجه به مصائب اولیاء الله در گذشته و مصائب دوستان و خویشان و بستگان کند که هر یک به نوعی گرفتارند. به علاوه در آثار مثبت صبر و شکیبایی و آثار منفی جزع و بی تابی بیندیشد. نیز به اموری بپردازد که فکر او را به خود مشغول می سازد و از مصیبت منصرف می کند تا در سایه آن تدریجاً مصیبت را فراموش کند.
اضافه بر این، همان گونه که در روایتی از امیرمؤمنان علی(علیه السلام) اشاره شده، بسیاری از مشکلات پایانی دارد و به تعبیر ما از این ستون تا آن ستون فرج است. نباید انسان خیال کند که همیشه مشکل به یک حال باقی می ماند «إنَّ لِلْمِحَنِ غایاتٌ لابُدَّ أنْ تَنْتَهِیَ إلَیْها; مشکلات غم انگیز پایانی دارد».(5)
در گفتار حکیمانه 291 نیز بحثی درباره صبر و جزع خواهد آمد و برای توضیح بیشتر می توانید به جلد دوم اخلاق در قرآن، مباحث مربوط به صبر و شکیبایی و جزع، مراجعه فرمایید.(6)
پی نوشت:
(1). بحارالانوار، ج 68، ص 95، ح 58.
(2). بحارالانوار، ج 18، ص 94 .
(3). همان، ج 68، ص 94، ح 51.
(4). همان، ج 79، ص 144.
(5). بحارالانوار، ج 75، ص 79، ح 55.
(6). سند گفتار حکیمانه: از جمله کسانی که این کلام حکیمانه را با اضافه ای آورده اند آمدی در غرر الحکم است که این جمله را به ضمیمه جمله «مَنْ لَمْ یُصْلِحْهُ الْوَرَعُ أفْسَدَهُ الطَّمَعُ» در کتاب خود ذکر کرده است. (مصادر نهج البلاغه، ج 4، ص 151). در کتاب تمام نهج البلاغه نیز این جمله را به عنوان بخشی از نامه امام امیر المؤمنین(علیه السلام) به فرزندش امام حسن مجتبی(علیه السلام) ذکر کرده است. (تمام نهج البلاغه، ص 979).
