[hadith]وَ قَالَ (علیه السلام): تَنْزلُ الْمَعُونَةُ عَلَی قَدْرِ الْمَئُونَةِ.[/hadith]
امداد الهی به اندازه نیاز توست:
امام(علیه السلام) در این گفتار حکیمانه خود اشاره ای به رابطه مواهب الهی با نیازها و مصرف ها کرده می فرماید: «کمک (الهی) به اندازه حاجت و نیاز نازل می شود»; (تَنْزلُ الْمَعُونَةُ عَلَی قَدْرِ الْمَؤُونَةِ).
این سخن در واقع دو پیام دارد: پیام نخست این است که هرچه هزینه انسان بیشتر شود به طور طبیعی تلاش و کوشش وی بیشتر می گردد و مواهب فزون تری نصیبش می شود و این که در احادیث آمده است: «روزی همراه همسران به خانه شوهران می آید»(1) نیز ممکن است اشاره به همین معنا باشد که انسان مجرد تلاش زیادی برای زندگی نمی کند; اما هنگامی که احساس کرد بار مسئولیت نفقه همسر بر عهده اوست و آبرویش در خطر است بر تلاش و فعالیت خود می افزاید و روزی به خانه او سرازیر می شود. همچنین هر زمان فرزند یا فرزندان بیشتری پیدا می کند این احساس و آن تلاش بیشتر حاصل می گردد.
پیام دوم پیام معنوی و الهی است که خداوند روزی رسان به افرادی که برای زندگی هزینه بیشتری می کنند و سخت گیری به همسر و فرزند ندارند و دست و دل آنها برای بخشش به نیازمندان و کارهای خیر و پذیرایی مهمان باز است، رزق و روزی وسیع تری عنایت می کند. این گفتار حکیمانه در واقع می خواهد مردم را از بخل و تنگ گرفتن بر عیال و کسانی که نان خور او هستند بر حذر دارد و به شرکت در کارهای خیر تشویق کند و امیدوار سازد که هر اندازه بیشتر به سراغ این امور رود خداوند هم روزی او را وسیع تر می کند.
قرآن مجید به کسانی که در عصر جاهلیت عرب فرزندان خود را از ترس فقر می کشتند خطاب کرده و می فرماید: «(وَلاَ تَقْتُلُوا أَوْلاَدَکُمْ خَشْیَةَ إِمْلاَق نَّحْنُ نَرْزُقُهُمْ وَإِیَّاکُمْ); و فرزندانتان را از ترس فقر به قتل نرسانید، ما آنها و شما را روزی می دهیم»(2) و در آیه 22 و 23 سوره «ذاریات» می فرماید: «(وَفِی السَّمَاءِ رِزْقُکُمْ وَمَا تُوعَدُونَ فَوَرَبِّ السَّمَاءِ وَالاَْرْضِ إِنَّهُ لَحَقٌّ مِّثْلَ مَا أَنَّکُمْ تَنطِقُونَ); و روزی شما در آسمان است و نیز آنچه شما وعده داده می شوید سوگند به پروردگار آسمان و زمین که این مطلب حق است همان گونه که شما سخن می گویید». ابن ابی الحدید در شرح نهج البلاغه خود حدیثی را (از رسول خدا(صلی الله علیه وآله)) آورده که می فرماید: «مَنْ وَسّعَ وُسعَ عَلَیْهِ وَکُلَّما کَثُرَ الْعِیالُ کَثُرَ الرِّزْقُ; هر کس دامنه انفاق را گسترش دهد خداوند روزی او را وسیع تر می کند و هر زمان افراد خانواده انسان بیشتر شوند روزی نیز فزون تر خواهد شد».(3)
ابن ابی الحدید سپس داستانی از بعضی از ثروتمندان نقل می کند که تقسیم سالانه ای برای جمعی از فقرا داشت. ناگهان به نظرش آمد که این هزینه زیادی می برد. به حساب دار خود دستور داد که آن را قطع کند. شبی در خواب دید که اموال زیادی در خانه دارد و گروهی آنها را از درون خانه اش به آسمان می برند و او جزع و بی تابی می کند و عرضه می دارد: پروردگارا! روزی من چه شد؟ روزی من چه شد؟ ناگاه این پیام به او رسید که ما اینها را به تو روزی دادیم که آن را درباره فقرا مصرف کنی هنگامی که آن را قطع کردی ما هم آنها را از تو گرفتیم به دیگران دادیم. صبح گاهان هنگامی که بیدار شد به حساب دارش دستور داد تمام آن کمک ها را ادامه دهد(4). (5)
پی نوشت:
(1). کافی، ج 5، ص 330.
(2). اسراء، آیه 31.
(3). شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید، ج 18، ص 337.
(4). شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید، ج 18، ص 337.
(5). سند گفتار حکیمانه: مرحوم خطیب در کتاب مصادر تنها منبع دیگری که برای این کلام حکیمانه نقل می کند کتاب غررالحکم است که گرچه نویسنده اش بعد از مرحوم سیّد رضی می زیسته ولی آن را به گونه ای نقل کرده است که با آنچه در نهج البلاغه آمده تفاوت هایی دارد، زیرا اولاً: قبل از این جمله، کلام دیگری آمده است: «تَنْزلُ الْمَثُوبَةُ عَلی قَدْرِ الْمُصیبَةِ; ثواب به اندازه مصیبت نازل می شود» و ثانیاً: اضافه ای در خود این جمله دارد به این صورت: «تَنْزلُ مِنَ اللهِ الْمَعُونَةُ عَلی قَدْرِ الْمَؤُونَةِ» اضافه بر این، کلام حکیمانه مزبور در منابع شیعه و اهل سنت، با تعبیرات مختلفی از پیغمبر اکرم(صلی الله علیه وآله)، امام باقر و امام صادق و امام کاظم(علیهم السلام) نیز نقل شده است. (مصادر نهج البلاغه، ج 4، ص 121)
