[hadith]وَ رُوِیَ أَنَّهُ (علیه السلام)، قَلَّمَا اعْتَدَلَ بهِ الْمِنْبَرُ إِلَّا قَالَ أَمَامَ الْخُطْبَةِ:
أَیُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا اللَّهَ، فَمَا خُلِقَ امْرُؤٌ عَبَثاً فَیَلْهُوَ، وَ لَا تُرِکَ سُدًی فَیَلْغُوَ؛ وَ مَا دُنْیَاهُ الَّتِی تَحَسَّنَتْ لَهُ، بخَلَفٍ مِنَ الْآخِرَةِ الَّتِی قَبَّحَهَا سُوءُ النَّظَرِ عِنْدَهُ؛ وَ مَا الْمَغْرُورُ الَّذی ظَفِرَ مِنَ الدُّنْیَا بأَعْلَی هِمَّتِهِ، کَالْآخَرِ الَّذی ظَفِرَ مِنَ الْآخِرَةِ بأَدْنَی سُهْمَتِهِ.[/hadith]
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 21، ص: 455
الخامسة و الخمسون بعد ثلاثمائة من حکمه علیه السّلام:
(355) و روی أنّه علیه السّلام قلّما اعتدل به المنبر إلّا قال أمام الخطبة: أیّها النّاس، اتّقوا اللَّه فما خلق امرؤ عبثا فیلهو و لا ترک سدی فیلغو، و ما دنیاه الّتی تحسّنت له بخلف من الاخرة الّتی قبّحها سوء النّظر عنده، و ما المغرور الّذی ظفر من الدّنیا بأعلی همّته کالاخر الّذی ظفر من الاخرة بأدنی سهمته. (83937- 83882)
اللغة:
(السدی): المهمل، (السهمة): النصیب.
الاعراب:
عبثا و سدی مفعولا له لما قبلهما من الفعل.
المعنی:
اللّهو صفة للقلب و هو صرفه عن الخالق بالتوجّه إلی مظاهر فتانة فی الخلق و اللّغو صفة للعمل باعتبار أنّه غیر مفید للدّنیا و لا للاخرة، فیقول علیه السّلام: لم یخلق المرء عبثا بلا غایة عالیة لوجوده لا تحصل إلّا بذکر اللَّه و طاعته کما قال تعالی: «أَ فَحَسبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناکُمْ عَبَثاً وَ أَنَّکُمْ إِلَیْنا لا تُرْجَعُونَ» (15- المؤمنون).
و لو خلق عبثا یصحّ له اللّهو و الانصراف عن ذکر اللَّه، و لم یترک سدی یختار لنفسه ما یشاء من عمل، بل أرسل إلیه الرّسل و أنزل الکتب الإلهیّة و القرآن الشریف دستورا لأعماله و أقواله فلا یجوز له التعدّی عنه و العمل بما لا یفید له فانّ الدّنیا علی أحسن ألوانها الّذی یرضی به الانسان لنفسه لا تصیر عوضا عن الاخرة الّتی یقبحها سوء نظره إلیها، و من ظفر بالدّنیا بأعلی همّته- و إن لا یظفر بها أحد کما یرید- لا تساوی أدنی سهم من الاخرة.
قال الشارح المعتزلی: و فی قوله علیه السّلام (الّتی قبّحها سوء النّظر) تصریح بمذهب أصحابنا أهل العدل رحمهم اللَّه، و هو أنّ الانسان هو الّذی أضلّ نفسه لسوء نظره و لو کان اللَّه هو الّذی أضلّه لما قال: قبّحها سوء النظر عنده.
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 21، ص: 456
الترجمة:
روایت شده است که کمتر می شد آن حضرت بر منبر خود مستقر گردد جز این که پیش از خطبه می فرمود:
أیا مردم، از خدا بپرهیزید که هیچ کس بیهوده آفریده نشده تا ببازی گراید و سرخود رها نشده تا کار بی ثمر کند، دنیای دلپسند او جای آخرتش را پر نکند که بدان بد می نگرد، آن فریفته ای که باندازه والاترین همتش بدنیا دست یافته در خوشبختی مانند کسی نیست که بکمترین سهم سعادت آخرت رسیده.
چون علی بر منبرش جا می گرفت پیش از خطبه سخن ز اینجا گرفت
ایها النّاس از خدا پرهیز باد هیچکس بیهوده در خلقت نیاد
تا که عمری را بلهو اندر شود بر خدای خویش نا باور شود
هیچکس سر خود نباشد در جهان تا کشد بر لغو و بر باطل عنان
نیست دنیای خوشایندی عوض از سرای دیگر ای صاحب غرض
آنکه پیروز است در دنیای خود تا فراز همّت والای خود
نیست چون مرد خدا کو را نصیب کمترین سهمی است از دار الحبیب
