[hadith]وَ قَالَ (علیه السلام): فَرَضَ اللَّهُ الْإِیمَانَ تَطْهِیراً مِنَ الشِّرْکِ، وَ الصَّلَاةَ تَنْزیهاً عَنِ الْکِبْرِ، وَ الزَّکَاةَ تَسْبیباً لِلرِّزْقِ، وَ الصِّیَامَ ابْتِلَاءً لِإِخْلَاصِ الْخَلْقِ، وَ الْحَجَّ [تَقْوِیَةً] تَقْرِبَةً لِلدِّینِ، وَ الْجِهَادَ عِزّاً لِلْإِسْلَامِ، وَ الْأَمْرَ بالْمَعْرُوفِ مَصْلَحَةً لِلْعَوَامِّ، وَ النَّهْیَ عَنِ الْمُنْکَرِ رَدْعاً لِلسُّفَهَاءِ، وَ صِلَةَ الرَّحِمِ مَنْمَاةً لِلْعَدَد، وَ الْقِصَاصَ حَقْناً لِلدِّمَاءِ، وَ إِقَامَةَ الْحُدُود إِعْظَاماً لِلْمَحَارِمِ، وَ تَرْکَ شُرْب الْخَمْرِ تَحْصِیناً لِلْعَقْلِ، وَ مُجَانَبَةَ السَّرِقَةِ إِیجَاباً لِلْعِفَّةِ، وَ تَرْکَ الزِّنَی [الزِّنَا] تَحْصِیناً لِلنَّسَب، وَ تَرْکَ اللِّوَاطِ تَکْثِیراً لِلنَّسْلِ، وَ الشَّهَادَاتِ اسْتِظْهَاراً عَلَی الْمُجَاحَدَاتِ، وَ تَرْکَ الْکَذب تَشْرِیفاً لِلصِّدْقِ، وَ السَّلَامَ أَمَاناً مِنَ الْمَخَاوِفِ، وَ الْأَمَانَةَ [ا
لْإِمَامَةِ
] نِظَاماً لِلْأُمَّةِ، وَ الطَّاعَةَ تَعْظِیماً لِلْإِمَامَةِ.[/hadith]
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 21، ص: 318
الثانیة و الاربعون بعد المائتین من حکمه علیه السّلام:
(242) و قال علیه السّلام: فرض اللَّه الإیمان تطهیرا من الشّرک و الصّلاة تنزیها عن الکبر، و الزّکاة تسبیبا للرّزق، و الصّیام ابتلاء لإخلاص الخلق، و الحجّ تقربة [تقویة] للدّین، و الجهاد عزّا للإسلام، و الأمر بالمعروف مصلحة للعوامّ، و النّهی عن المنکر ردعا للسّفهاء، و صلة الرّحم منماة للعدد، و القصاص حقنا للدّماء، و إقامة الحدود إعظاما للمحارم، و ترک شرب الخمر تحصینا للعقل، و مجانبة السّرقة إیجابا للعفّة، و ترک الزّنا تحصینا للنّسب، و ترک اللّواط تکثیرا للنّسل، و الشّهادات [ة] استظهارا علی المجاحدات، و ترک الکذب تشریفا للصّدق، و السّلام أمانا من المخاوف، و الإمامة نظاما للأمّة، و الطّاعة تعظیما للإمامة. (79940- 79841)
اللغة:
(التقربة) مصدر بمعنی التقریب. (منماة): مصدر میمی من النمو. (حقنا):
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 21، ص: 319
من حقنت دمه خلاف هدّرته. و (الجحود) هو الانکار مع العلم یقال: جحد حقّه جحدا و جحودا: أی أنکره مع علمه بثبوته- مجمع البحرین.
الاعراب:
قوله: تطهیرا من الشرک: مفعول له لقوله: فرض، و هکذا نظائره إلی آخر الکلام.
المعنی:
فی کلامه علیه السّلام مباحث عمیقة مفصّلة نلخّصها فیما یلی:
1- الفرض یطلق علی معان:
منها ما یقابل النفل فیقال: فریضة الظهر و نافلة الظهر، فیدلّ علی الوجوب و منها ما یقابل السنّة کقول الصادق علیه السّلام فی حدیث بکیر «السنّة لا تنقض الفریضة» فیدلّ علی الواجب الأهمّ و ما یسمّیه الفقهاء رکنا.
و منها ما أطلقوه فی باب المواریث فقالوا: یرث بالفرض، و یقابله الارث بالرّدّ و المقصود من الفرض السهام المنصوص علیها فی القرآن أو السنّة، و من الردّ ما یدلّ علیه عموم آیات الارث و أدلّته، و منه أخذوا الفرائض کعنوان لمسائل الارث.
و قد استعمل الفرض فی کلامه علیه السّلام بمعناه اللغوی البحت و هو التقریر و التثبیت بقول مطلق، فقوله: (فرض اللَّه) أی قرّر اللَّه کذا و کذا فیعمّ بمفهومه جمیع المعانی المتقدمة، و یشمل الواجب و المندوب و الفرائض و السّنن المقرّرة فی الشریعة الاسلامیّة من الاصول و الفروع، و الواجب و المندوب، فالایمان واجب اصولی، و الصّلاة فریضة فرعیّة واجبة، و السّلام سنّة مؤکّدة مندوبه.
و قد خفی ذلک علی الشارح المعتزلی فحمل کلامه علی ردّ السّلام لیکون واجبا فقال:
و شرع ردّ السّلام أمانا من المخاوف، لأنّ تفسیر قول القائل: سلام علیکم أی لا حرب بینی و بینکم، بل بینی و بینکم السّلام، و هو الصلح انتهی.
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 21، ص: 320
و حمله ابن میثم علی الاسلام فقال:
السابعة عشر: الاسلام و من غایاته الأمن من مخاوف الدّنیا، لصولة الاسلام علی سائر الأدیان، و من مخاوف الاخرة و هو ظاهر، و روی السّلام و لما کان سببا للتودّد إلی الخلق کان أمنا من مخاوفهم.
أقول: و العبارة فیما رأیناه من النسخ أثبت الجملة بلفظ السّلام و لم نطلع علی ما رواه، و السرّ فی تنظیمه علیه السّلام هذه الجملة فی ضمن الفرائض الهامة أنه کان منها فی صدر الاسلام لأنّ محیط جزیرة العرب عهدئذ محیط الغارة و القتل و الغزو، و لا یلتقی اثنان لا یکون بینهما تواثق قبلی یعرف أحدهما الاخر أولا یعرفه إلّا أنه یأخذهما الخوف و الوحشة من اغتیال أحدهما للاخر، فکلّ أعرابی یأخذ سلاحه و یدور فی طلب الصّید و لا یبالی أن یصید حیوانا یستمتع بلحمه و جلده، أو إنسانا یستمتع بلباسه و ما معه من سلاح و عتاد و متاع.
فشرع الاسلام السّلام و جعله صیغة عقد الأمان بین متلاقیین، فاذ ترادّ بینهما هذه الصیغة تعهّد کلّ منهما ترک التعرّض للاخر فکان أهمیّته عهدئذ کأهمیّة الصّلاة و سائر الفرائض.
و قد نزل فی شأن السّلام آیات بلیغة فی القرآن فقال تعالی بعد الأمر بالقتال فی (86- النّساء): «وَ إِذا حُیِّیتُمْ بتَحِیَّةٍ فَحَیُّوا بأَحْسَنَ مِنْها أَوْ رُدُّوها» و قال تعالی (4- النّساء): «وَ لا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقی إِلَیْکُمُ السَّلامَ لَسْتَ مُؤْمِناً تَبْتَغُونَ عَرَضَ الْحَیاةِ الدُّنْیا».
2- قد بیّن علیه السّلام فی صدر ما فرض اللَّه الایمان، و علّله بأنه للتطهیر من الشّرک، فکان المقصود من الایمان هو الاعتقاد باللّه الأحد الواحد، و مرجعه إلی فرض عقیدة التوحید، و هو من اصول الدّین بل أصل اصولها.
و قد قرّر المتکلّمون و الفقهاء أنّ التوحید واجب عقلیّ و لا یصحّ أن یکون واجبا شرعیّا و فرضا إلهیّا، فانه یستلزم الدّور الواضح و لم أجد من ذهب إلی أنّ التوحید واجب شرعی و فریضة إلهیّة و إن ذهب بعض إلی أنّ النبوّة واجب شرعی کابن خلدون فی مقدّمته.
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 21، ص: 321
فلا بدّ من حمل قوله علیه السّلام: فرض اللَّه، علی معنی أعمّ من الارشادی و التعبدی المولوی، و هل یجمعهما مفهوم واحد؟ فتدبّر، أو یحمل علی بعض الایمان فانّ الایمان قول و عمل کما ورد فی بعض الأحادیث، و الایمان یزید و ینقص کما فی بعضها، و له عشر درجات کما فی حدیث آخر، و هل یستقیم ذلک مع قوله: تطهیرا للشّرک؟ فتدبّر.
3- قد علّل علیه السّلام فی هذا الکلام من مهامّ المقرّرات فی شریعة الاسلام إلی أن بلغ تسع عشرة، فهل تکون العلل التی ذکرها کما یظهر من إطلاق الکلام عللا تامّة فیستفاد من کلامه تسع عشر کبری فقهیّة تقرّر هکذا:
کلّ مطهر من الشرک فریضة، کلّ منزه عن الکبر فریضة، کلّ تسبیب للرّزق فریضة، کلّ ابتلاء لاخلاص الخلق فریضة، و علی هذا النّمط.
فانّ ظاهر التعلیل یقتضی اندراج موضوع الحکم الصغروی تحت هذه الکلّیة التی علّل بها و تکون کبری لها، فیسری الحکم إلی سائر الموضوعات و الموارد الغیر المنصوصة المشترکة مع المنصوص فی الاندراج تحت هذه الکبری التی علّلت به الحکم فی هذا الموضوع الخاص، و اصطلح علیه علماء الاصول بالقیاس المنصوص العلّة و جعلوه حجّة کقیاس الأولویّة، و استثنوا من کبری بطلان القیاس فی فقه الشیعة الإمامیة بل أخرجوهما منه موضوعا بأنّ الحکم فی الفرع منصوص مستفاد من عموم العلّة و من ظهور اللّفظ فی قیاس الأولویة.
و لکن لو جعلت هذه الکبریات التسع عشرة کلّیات عامّة فقهیّة یستلزم فقه جدید و لا أظنّ الفقهاء یلتزمون بها، فتحمل علی بیان الحکمة فی هذه الأحکام و الحکمة لا تسری الحکم عن الموضوع المنصوص إلی غیره.
و قد ورد روایات کثیرة فی بیان حکمة الأحکام الشرعیّة قد جمعها الشیخ المتقدّم الصّدوق رضوان اللَّه علیه فی کتابه علل الأحکام فصار کتابا ضخما.
و لکن لا یستند الفقهاء فی إثبات الأحکام إلی کلّیات هذه العلل المرویّة مضافا إلی ما ذکرنا من أنّ المقصود من الفرض فی کلامه هذا أعمّ من الحکم الارشادی
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 21، ص: 322
و المولوی و من الوجوب و الندب، فلا یستفاد منها حکم الوجوب فی غیر المورد المنصوص.
4- قد اختلف علماء الاصول فی أنّ الداعی فی تشریع الأحکام المصالح و المفاسد المنظورة فی موضوعاتها، فکان الأحکام الشرعیّة کنسخة الطبیب فی بیان دواء المریض، أو المصلحة فی نفس جعل الحکم و التشریع، و یظهر من کلامه علیه السّلام تأیید القول الأوّل، و لا یسع المقام لتفصیل هذا البحث هنا.
الترجمة:
فرمود: مقرّر داشت خداوند بر بندگان خود ایمان را برای پاک کردن دلها از آلودگی شرک، و نماز را برای شستشوی جانها از تکبّر، و زکاة را برای فراهم شدن وسیله روزی، و روزه را برای آزمودن اخلاص آفریدگان، و حجّ را برای نزدیک کردن مردم بدیانت، و جهاد در راه حق را برای عزّت و سرفرازی إسلام و أمر بمعروف را برای إصلاح وضع عمومی همه مردم، و نهی از منکر را برای باز داشتن کم خردان از تبهکاری، و صله رحم را برای فزونی شماره مسلمانان و قصاص را برای حفظ و حرمت خونها، و إقامه حدود و مجازاتهای إلهی را برای بزرگ شمردن خلاف در ارتکاب کارهای حرام.
و ترک شرب خمر را برای نگهداری و صیانت خرد، و بر کناری از دزدی را برای تثبیت پارسائی، و ترک زنا را برای حفظ و حمایت از نسب، و ترک لواط را برای بسیار شدن نسل، و گواه شدن و گواهی دادن را برای کشف حق در مورد انکار منکران حقّ حقداران، و ترک دروغ را برای احترام و تشویق براستگوئی و درود و سلام را برای آرایش از هراسها، و إمامت بر امّت را برای حفظ نظام ملّت اسلام، و فرمانبری از خدا و رسول و امام را برای تعظیم و بزرگداشت مقام رهبری و إمامت.
گفت علی: فرض نموده خدا بر همه ایمان که نماید رها
از بت و بتساز بشر یکسره أرض بشوید ز بت و بتکده
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 21، ص: 323
فرض نماز است برای نیاز تا که بشر را کند از کبر باز
فرض زکاتست سبب ساختن روزی از این راه بپرداختن
روزه ز اخلاص بود تجربه کو ز ریاضت ننماید گله
حج بکشاند بدیانت بشر عزت اسلام جهادی بفرّ
أمر بمعروف صلاح عوام نهی ز منکر بسفیهان زمام
خویش نوازی بفزاید عدد ریختن خون ز قصاص است سدّ
کیفر بدکار نماید عظیم در نظر خلق جنایت ز بیم
ترک می از بهر حفاظ خرد منع ز دزدیت عفاف آورد
ترک زنا حفظ نسب میکند ترک لواط است مزید عدد
مانع انکار شهادت بود درک شرافت بصداقت بود
فرض سلام از پی أمن از هراس أمر إمامت پی تنظیم ناس
فرض شده طاعت و فرمانبری از پی تعظیم امام أر بری
