[hadith]و من کتاب له (علیه السلام) إلی قثم بن العباس و هو عاملُه علی مکة:
أَمَّا بَعْدُ، فَأَقِمْ لِلنَّاس الْحَجَّ "وَ ذَکِّرْهُمْ بأَیَّامِ اللَّهِ"، وَ اجْلِسْ لَهُمُ الْعَصْرَیْنِ، فَأَفْتِ الْمُسْتَفْتِیَ وَ عَلِّمِ الْجَاهِلَ وَ ذَاکِرِ الْعَالِمَ؛ وَ لَا یَکُنْ لَکَ إِلَی النَّاس سَفِیرٌ إِلَّا لِسَانُکَ وَ لَا حَاجِبٌ إِلَّا وَجْهُکَ وَ لَا تَحْجُبَنَّ ذَا حَاجَةٍ عَنْ لِقَائِکَ بهَا، فَإِنَّهَا إِنْ ذیدَتْ عَنْ أَبْوَابکَ فِی أَوَّلِ وِرْدهَا لَمْ تُحْمَدْ فِیمَا بَعْدُ عَلَی قَضَائِهَا. وَ انْظُرْ إِلَی مَا اجْتَمَعَ عِنْدَکَ مِنْ مَالِ اللَّهِ، فَاصْرِفْهُ إِلَی مَنْ قِبَلَکَ مِنْ ذَوِی الْعِیَالِ وَ الْمَجَاعَةِ مُصِیباً بهِ مَوَاضِعَ [الْمَفَاقِرِ] الْفَاقَةِ وَ الْخَلَّاتِ، وَ مَا فَضَلَ عَنْ ذَلِکَ فَاحْمِلْهُ إِلَیْنَا لِنَقْسمَهُ فِیمَنْ قِبَلَنَا. وَ مُرْ أَهْلَ مَکَّةَ أَلَّا یَأْخُذُوا مِنْ سَاکِنٍ أَجْراً، فَإِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ یَقُولُ "سَواءً الْعاکِفُ فِیهِ وَ الْباد"، فَالْعَاکِفُ الْمُقِیمُ بهِ وَ الْبَادی الَّذی یَحُجُّ إِلَیْهِ مِنْ غَیْرِ أَهْلِهِ. وَفَّقَنَا اللَّهُ وَ إِیَّاکُمْ لِمَحَابِّهِ؛ وَ السَّلَامُ.[/hadith]
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 20، ص: 384
المختار السادس و الستون و من کتاب له علیه السّلام الی قثم بن العباس، و هو عامله علی مکة:
أمّا بعد، فأقم للنّاس الحجّ، و ذکّرهم بأیام اللّه، و اجلس لهم العصرین فأفت المستفتی، و علّم الجاهل، و ذاکر العالم، و لا یکن لک إلی النّاس سفیر إلّا لسانک، و لا حاجب إلّا وجهک، و لا تحجبنّ ذا حاجة عن لقائک بها، فإنّها إن ذیدت عن أبوابک فی أوّل وردها لم تحمد فیما بعد علی قضائها. و انظر إلی ما اجتمع عندک من مال اللّه فاصرفه إلی من قبلک من ذوی العیال و المجاعة، مصیبا به مواضع الفاقة [المفاقر] و الخلّات، و ما فضل عن ذلک فاحمله إلینا لنقسمه فیمن قبلنا. و مر أهل مکة أن لا یأخذوا من ساکن أجرا، فإنّ اللّه سبحانه یقول: «سواء العاکف فیه و الباد» فالعاکف: المقیم به، و البادی الذی یحجّ إلیه من غیر أهله، وفّقنا اللّه و إیّاکم لمحابّه، و السّلام. (71868- 71742)
اللغة:
(ذیدت): منعت، (ورد): دخول الغنم و البعیر علی الماء للشرب، (المفاقر) الفقر جمع فقور و مفاقر: ضدّ الغنی و ذلک أن یصبح الإنسان محتاجا أو لیس له ما یکفیه- المنجد- (الباد): مخفّف البادی ساکن البادیة.
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 20، ص: 385
الاعراب:
بأیّام اللّه: الباء للتعدیة تأکیدا، فأفت: أمر من أفتی یفتی، لک: ظرف مستقرّ خبر لقوله «و لا یکن»، إلی الناس: ظرف متعلّق بقوله «سفیر» و هو اسم لا یکن، إلّا لسانک: مستثنی فی کلام تامّ منفی یجوز فیه النصب و الإتباع للمستثنی منه و هو قوله «سفیر» فانّه یفید العموم لتقدّم النفی علیه و یحتمل کون الاستثناء منقطعا بدعوی عدم دخول اللسان و الوجه فی مفهوم السفیر و الحاجب.
قال الشارح المعتزلی «ص 31 ج 18»: و روی «و لا یکن إلّا لسانک سفیرا لک إلی الناس» بجعل «لسانک» اسم کان مثل قوله (فما کان جواب قومه إلّا أن قالوا) و الروایة الاولی هی المشهورة، و هو أن یکون «سفیرا» اسم کان و «لک» خبرها، و لا یصحّ ما قاله الراوندی: إنّ خبرها «إلی الناس»، لأنّ «إلی» هاهنا متعلّقة بنفس «سفیر» فلا یجوز أن تکون الخبر عن «سفیر» تقول: سفرت إلی بنی فلان فی الصلح، و إذا تعلّق حرف الجرّ بالکلمة صار کالشیء الواحد.
أقول: و أضعف ممّا ذکره الراوندی ما ذکره ابن میثم «ص 217 ج 5» «و إلّا للحصر و ما بعدها خبر کان» فانّه إنّما یستقیم علی کون الاستثناء مفرّغا و قد عرفت أنّه تامّ علی الروایة المشهورة و علی ما ذکره الشارح المعتزلی من- الروایة الغیر المشهورة فالاستثناء مفرّغ و لکن «لسانک» اسم کان لا خبره.
و قال ابن میثم فی الصفحة التالیة: و روی «مواضع المفاقر» و الاضافة لتغایر اللفظین.
أقول: قد جعل فی «المنجد» المفاقر جمع الفقر فالإضافة معنویّة تفید التخصیص و الفرق المعنوی بین المضاف و المضاف إلیه جلی.
المعنی:
قد نهی علیه السّلام فی آخر کتابه أهل مکّه عن أخذ الاجرة عن الحاجّ الساکن فی مکّه للحجّ مفسّرا آیة (سواء العاکف فیه و الباد- 25- الحج) و هل المقصود
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 20، ص: 386
منه یعمّ أخذ الاجرة عن الساکنین فی البیوت المملوکة أو المقصود خصوص الساکنین فی المسجد الحرام کما هو ظاهر الایة و أرض الحرم الغیر المملوکة بالخصوص؟ فیه بحث لا یسع المقام بسط الکلام فیه.
قال الشارح المعتزلی: و أصحاب أبی حنیفة یتمسّکون بها- أی بهذه الایة- فی امتناع بیع دور مکّة و إجارتها و هذا بناء علی أنّ المسجد الحرام، هو مکّة کلّها و الشافعی یری خلاف ذلک، و یقول: إنّه الکعبة، و لا یمنع من بیع دور مکّة و لا إجارتها و یحتجّ بقوله تعالی «الّذین اخرجوا من دیارهم».
أقول: فی دلالة الایة علی ما ذکره أصحاب أبی حنیفة ضعف ظاهر کما أنّ تفسیر المسجد الحرام بخصوص الکعبة کما ذکر عن الشافعی أضعف، کاحتجاجه بالایة علی مالکیّة دور مکّة.
الترجمة:
از نامه ای است که آن حضرت بکار گزار خود در مکّه قثم بن عبّاس نگاشته:
أمّا بعد، در انجام حجّ مردم را راهنما باش و آنها را بروزهای خدا یاد آوری کن در بامداد و پسین برای پذیرائی از آنها بنشین، و بهر کس در مسائل دین از تو فتوی خواست فتوی بده و نادانها را دانش بیاموز و با دانشمند از مردم هم گفتگو باش، و میان تو و مردم کسی واسطه و ایلچی نباشد جز زبانت و دربانی نباشد جز رخسارت. هیچ حاجتخواهی را از دیدار خودت پشت در نگذار، زیرا اگر از در خانه تو رانده شود در آغاز مراجعه کردن بر آوردن حاجتش بعد از آن هم تا آنجا مورد پسند نباشد که جبران آنرا بنماید.
آنچه از مال خداوند نزد تو گرد آمد بدان توجّه کن، و بعیالداران و گرسنه های محیط فرمانگزاریت مصرف کن و بمستمندان و بیچارگان برسان، و هر چه از آن بیش باشد برای ما بفرست تا میان کسانی که در اطراف ما هستند بخش کنیم.
بمردم مکّه دستور بده از کسانی که ساکن مکّه شوند اجرت سکونت نگیرند زیرا خدای سبحان می فرماید «عاکفین و بیابانگردان در آن برابرند» أمّا مقصود از عاکف کسانیند که در مکّه اقامت دارند و مقصود از بادی و بیابانی کسانیند که جز از اهالی خود شهر مکّه برای انجام وظیفه مقدّس حجّ بمکّه می آیند. خدا ما و شما را برای هر چه دوست دارد توفیق دهد، و السّلام.
