[hadith]و من کتاب له (علیه السلام) إلی بعض أمراء جَیشه:

فَإِنْ عَادُوا إِلَی ظِلِّ الطَّاعَةِ فَذَاکَ الَّذی نُحِبُّ؛ وَ إِنْ تَوَافَتِ الْأُمُورُ بالْقَوْمِ إِلَی الشِّقَاقِ وَ الْعِصْیَانِ، فَانْهَدْ بمَنْ أَطَاعَکَ إِلَی مَنْ عَصَاکَ، وَ اسْتَغْنِ بمَنِ انْقَادَ مَعَکَ عَمَّنْ تَقَاعَسَ عَنْکَ؛ فَإِنَّ الْمُتَکَارِهَ مَغِیبُهُ خَیْرٌ مِنْ مَشْهَدهِ وَ قُعُودُهُ أَغْنَی مِنْ نُهُوضِه.[/hadith]

منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 17، ص: 169

و من کتاب له علیه السّلام الی بعض امراء جیشه و هو الکتاب الرابع من باب المختار من کتبه علیه السّلام و رسائله:

فإن عادوا إلی ظلّ الطّاعة فذاک الّذی نحبّ، و إن توافت الامور بالقوم إلی الشّقاق و العصیان فانهد بمن أطاعک إلی من عصاک، و استغن بمن انقاد معک عمّن تقاعس عنک، فإنّ المتکاره مغیبه خیر من مشهده (شهوده- خ ل) و قعوده أغنی من نهوضه (55905- 55864).

اللغة:

(توافت الامور) أی تتامّت، (الشقاق) بالکسر: المخالفة و العداوة (انهد) أی انهض أمر من نهد إلی العدوّ من بابی منع و نصر أی قصد لهم و أسرع فی قتالهم و نهض إلیهم، و المناهدة المناهضة فی الحرب یقال: نهد لعدوّه و إلیه نهودا و نهدا بالفتح و التحریک اذا صمد لهم. و (استغن) بالغین المعجمة أمر من الاستغناء و فی کثیر من النسخ جعل بالمهملة من الاستعانة و کذا مال غیر واحد من المفسّرین و المترجمین إلی المهملة لکنّه مذهب مهمل و طریقة عمیاء کما سیتّضح لک وجهه فی تقریر الإعراب و تحریر المعنی إنشاء اللَّه تعالی.

 (تقاعس عنک) أی أبطأ و تأخّر عنک و تکاره القتال  (المتکاره): المتسخّط من تکارهه إذا تسخّطه و لم یرض به یقال: فعله علی تکاره و متکارها. و (المغیب) و (المشهد) مصدران کالغیبة و الشهود.

الاعراب:

 (الفاء) فی قوله علیه السّلام: فذاک رابطة للجواب، لأنّ جواب الشرط أعنی ذاک الّذی یحبّ جملة اسمیّة فهی من المواضع الستّة الّتی لا تصلح لأن تکون شرطا فیجب دخول الفاء فیها نحو قوله تعالی: «وَ إِنْ یَمْسَسْکَ بخَیْرٍ فَهُوَ عَلی  کُلِّ شَیْ ءٍ قَدیرٌ». و کذا الفاء فی قوله: فانهد، لأنّ الفعل هنا إنشائیّ فهذه الجملة من تلک المواضع أیضا نحو قوله تعالی: «إِنْ کُنْتُمْ تُحِبُّونَ اللَّهَ فَاتَّبعُونِی».

 (بمن أطاعک) الباء صلة لقوله: فانهد إمّا بمعنی المصاحبة و المعیّة. أو الاستعانة.

 (إلی من عصاک) صلة لقوله فانهد أیضا لا أطاعک لما علم فی اللّغة أنّه یقال نهد لعدوّه و إلیه. (عمّن تقاعس) متعلّق بقوله استغن أیضا و لا یصحّ استعمال عن مع الاستعانة.

 (فانّ المتکاره) الفاء فی مقام التعلیل لقوله علیه السّلام: استغن، فهی فصیحة تنبی ء عن محذوف یدلّ علیه ما قبله، و کأنّ الجملة جواب عن سؤال مقدّر، و التقدیر:

و ما علّة الاستغناء بمن انقاد عمّن تقاعس؟ فأجاب بقوله: لأنّ المتکاره- إلخ.

منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 17، ص: 170

و جملة (مغیبه خیر من مشهده) خبر لاسم إنّ أعنی المتکاره. و جملة (قعوده أغنی من نهوضه) معطوفة علی الاولی.

المعنی:

هذا الکلام هو جزء من کتاب له علیه السّلام کما هو من دأب الشریف الرّضیّ رضوان اللَّه علیه من اختیار محاسن کلامه و البلیغ منه و رفض ما عداه کما نبّهنا به غیر مرّة فی شروحنا السّالفة، و هذا هو الظاهر من قوله: فان عادوا إلی ظلّ الطاعة، إلخ و هذا لامریة فیه إلّا أنا لم نظفر به فی الکتب الموجودة عندنا بعد، و لکن قال الشارح البحرانیّ و المولی فتح اللَّه القاسانیّ: روی أنّ الأمیر الّذی کتب إلیه هو عثمان بن حنیف عامله علی البصرة، و ذلک حین انتهت أصحاب الجمل إلیها و عزموا علی الحرب، فکتب عثمان إلیه علیه السّلام یخبره بحالهم، فکتب علیه السّلام إلیه کتابا فیه الفصل المذکور.

قوله علیه السّلام  (فإن عادوا إلی ظلّ الطاعة فذاک الّذی نحبّ) الضمیر فی عادوا یرجع إلی ناکثی بیعته علیه السّلام أعنی طلحة و الزّبیر و أتباعهما، و قد قدّمنا فی مباحثنا السالفة أنه لمّا تمّ أمر البیعة لأمیر المؤمنین علیّ بن أبی طالب علیه السّلام و أیس طلحة و الزبیر ممّا کانا یرجوان به من قتل عثمان بن عفّان من البیعة لأحدهما بالإمامة نقضوا العهد و نکثوا البیعة و خرجوا إلی مکّة و اجتمعوا فیه و رأوا فی ذلک أمرهم فتحقّق عزمهم علی المسیر إلی البصرة، و سارت معهم عائشة بخدعتهم و مکرهم، حیث بعث طلحة و الزّبیر فی مکّة إلی عائشة عبد اللَّه بن الزبیر و قالا له: امض إلی خالتک فاهد إلیها السّلام منّا و قل لها: إنّ طلحة و الزبیر یقرءانک السّلام و یقولان لک:

إنّ أمیر المؤمنین عثمان قتل مظلوما و أنّ علیّ بن أبی طالب ابتزّ الناس أمرهم و غلبهم علیه بالسفهاء الّذین تولّوا قتل عثمان و نحن نخاف انتشار الأمر به فان رأیت أن تسیری معنا لعلّ اللَّه یرتق بک فتق هذه الامّة، و یشعب بک صدعهم، و یلمّ بک شعثهم، و یصلح بک امورهم.

فأتاها عبد اللَّه فبلغها ما أرسلاه به فأظهرت الامتناع أوّلا ثمّ أجابتهما غدا إلی الخروج.

منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 17، ص: 171

فلمّا انتهوا إلی البصرة و عزموا علی الحرب کتب عثمان بن حنیف و کان عامل أمیر المؤمنین علیّ علیه السّلام وقتئذ فی البصرة إلی أمیر المؤمنین بحالهم.

فکتب علیه السّلام إلیه: استعاره فان عادوا إلی ظلّ الطاعة فذاک الّذی نحبّ و إنّما استعار لفظ الظلّ لأنّ الطاعة کما قیل یستلزم السلامة و الرفاهة و الراحة عن حرارة الحرب کما یستلزم الظلّ الراحة من حرارة الشمس قال تعالی  «وَ ظَلَّلْنا عَلَیْکُمُ الْغَمامَ» امتنانا علیهم حیث سخّر لهم السحاب تسیر بسیرهم فی التیه و تظلّهم من حرارة الشمس.

و فی الحدیث، السلطان ظلّ اللَّه فی الأرض، استعار الظلّ له لأنه یدفع الأذی عن الناس کما یدفع الظلّ أذی الشمس.

و یمکن بیانه بوجه أدقّ و ألطف من هذا و هو أنّ المراد من السلطان هو السلطان العادل الإلهی و إنّما کان ظلّه تعالی بمعنی أنه مظهره الأتمّ و مجلی أسمائه الحسنی، و صفاته العلیا یحکی عنه بحیث من رآه کأنما رأی اللَّه کما یحکی الظلّ عن ذی الظلّ و قد روی عن رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله أنه قال: من رآنی فقد رأی اللَّه.

قوله علیه السّلام  (و إن توافت الامور- إلی قوله- من عصاک) أی إن تتامّت الامور بالقوم و تهیّأت لهم أسباب المخالفة و توافقت و سلکهم فی الشقاق و العصیان فانهض و أسرع مع من انقاد لک إلی من خالفک و خرج عن طاعنک أی الناکثین و أشیاعهم.

قوله علیه السّلام  (و استغن بمن انقاد- إلخ) من نظر فی کلامه علیه السّلام حقّ النظر و تدبّر فیه علم أنّ قوله علیه السّلام: فإن المتکاره مغیبه خیر من مشهده اه فی مقام التعلیل لقوله: و استغن کما قدّمناه فی الاعراب، و هذا لا یناسب إلّا أن یکون استغن أمرا من الاستغناء لا بالعین المهملة من الاستعانة، فانه علیه السّلام بیّن وجه الاستغناء بالمنقاد عن المتقاعس أی المتکاره بأنّ المتکاره عدم حضوره فی الحرب خیر من حضوره فیه، لأنّه لا یقاتل علی جدّ و اهتمام کما یقال بالفارسیّة: سگ که

منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 17، ص: 172

بزورش بشکار برند از او تک نیاید، و ربما انهزم و ولّی الدّبر فی أثناء الحرب فساعتئذ عمله هذا یوجب التخاذل و الوهن و الضعف فی العسکر فیتّبعونه فی الفرار و نعم ما قاله السعدیّ بالفارسیّة:

آنکه جنگ آرد بخون خویش بازی میکند         روز میدان، و آن که بگریزد بخون لشکری    

 فالمتکاره یوجب مغیبه عن الحرب عدم الانتفاع به فقط، و حضوره فی الحرب موجب للمفسدة العظیمة الّتی هی تخاذل العسکر و وهنهم، فمغیبه خیر من شهوده و کذا قعوده عن الحرب أغنی من نهوضه إلیها، و مثل قوله هذا قوله تعالی: «لَوْ خَرَجُوا فِیکُمْ ما زادُوکُمْ إِلَّا خَبالًا» (التوبة- 48) و العجب من شارح البحرانی و المولی فتح اللَّه القاسانی ذهبا إلی أنّ قوله: استعن، أمر من الاستعانة، علی أنّ صلة الاستعانة لا تکون کلمة عن الجارة، و أمّا الشارح المعتزلی فلم یتفوّه بشی ء، و الأمر بیّن، و المخالف مکابر.

الترجمة:

یکی از نامه های أمیر المؤمنین علی علیه السّلام این کتابست که آنرا ببعضی از سرداران لشکرش نوشته.

 (این مقدار که در نهج البلاغه مذکور است برخی از آن نامه است که آنرا مرحوم سید رضی از تمام نامه اختیار کرده است زیرا آنچه که بیشتر مورد اهتمام سید رضی بود انتخاب کلمات فصیح و جمله های بلیغ آن حضرت است، و روایت شده که آن سردار سپه عثمان بن حنیف بود که در شهر بصره عامل آن حضرت بود و ارسال این نامه بعثمان وقتی بود که طلحه و زبیر و أتباع آن دو پیمانی را که بان حضرت بستند شکستند، و نقض بیعت کردند، و با لشکر بسیار از مکّه بجانب بصره روان شدند که فتنه جنگ جمل را بر انگیختند و عثمان بن حنیف صورت واقعه را برای امام علیه السّلام مرقوم داشت، و امام در جوابش فرمود):

پس اگر آن گروه بیعت شکن برگشتند بسایه فرمانبرداری، این خود همان است که ما می خواهیم و دوست می داریم، و اگر کارها تمام شود بایشان یعنی أسباب و علل مخالفت برای آنها مهیّا گردد که ایشان را بمخالفت و نافرمانی کشاند پس بمعاونت کسانی که تو را فرمان برده اند قیام کن بجنگ کسانی که نافرمانی کرده اند و عاصی گشته اند. و بی نیازی جو بکسانی که گردن نهادند از کسانی که از یاری تو و حضور در معرکه کراهت دارند و باز پس می ایستند، زیرا آنکه از حضور در عرصه جنگ کاره است نبودش در جنگ بهتر از حضورش است و باز نشستنش از جنگ بی نیاز کننده تر و سودمندتر است از نهضتش.