[hadith]و من کلام له (علیه السلام) قاله قبل مَوته علی سبیل الوصیة لما ضربه ابن ملجم لعنه الله:
وَصِیَّتِی لَکُمْ أَلَّا تُشْرِکُوا باللَّهِ شَیْئاً، وَ مُحَمَّدٌ (صلی الله علیه وآله) فَلَا تُضَیِّعُوا سُنَّتَهُ، أَقِیمُوا هَذَیْنِ الْعَمُودَیْنِ وَ أَوْقِدُوا هَذَیْنِ الْمِصْبَاحَیْنِ، وَ خَلَاکُمْ ذَمٌّ. أَنَا بالْأَمْس صَاحِبُکُمْ وَ الْیَوْمَ عِبْرَةٌ لَکُمْ وَ غَداً مُفَارِقُکُمْ؛ إِنْ أَبْقَ فَأَنَا وَلِیُّ دَمِی وَ إِنْ أَفْنَ فَالْفَنَاءُ مِیعَادی، وَ إِنْ أَعْفُ فَالْعَفْوُ لِی قُرْبَةٌ وَ هُوَ لَکُمْ حَسَنَةٌ؛ فَاعْفُوا، أَلا تُحِبُّونَ أَنْ یَغْفِرَ اللَّهُ لَکُمْ. وَ اللَّهِ مَا فَجَأَنِی مِنَ الْمَوْتِ وَارِدٌ کَرِهْتُهُ وَ لَا طَالِعٌ أَنْکَرْتُهُ، وَ مَا کُنْتُ إِلَّا کَقَارِبٍ وَرَدَ وَ طَالِبٍ وَجَدَ، وَ ما عِنْدَ اللَّهِ خَیْرٌ لِلْأَبْرارِ.
[قال السید الشریف رضی الله عنه: أقول و قد مَضی بعض هذا الکلام فیما تقدم من الخطب إلا أن فیه هاهنا زیادة أوجبَت تکریرُه].[/hadith]
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 18، ص: 357
و من کلام له علیه الصلاة و السلام قبیل موته لما ضربه ابن ملجم لعنه اللّه علی سبیل الوصیة و هو المختار الثالث و العشرون من باب کتب أمیر المؤمنین علیه السّلام و رسائله:
وصیّتی لکم أن لا تشرکوا باللّه شیئا، و محمّد صلّی اللّه علیه و اله فلا تضیّعوا سنّته. أقیموا هذین العمودین. و خلاکم ذمّ- أنا بالأمس صاحبکم، و الیوم عبرة لکم، و غدا مفارقکم، إنّ أبق فأنا ولیّ دمی، و إن أفن فالفناء میعادی، و إن أعف فالعفو لی قربة و هو لکم حسبة فاعفوا «أَ لا تُحِبُّونَ أَنْ یَغْفِرَ اللَّهُ لَکُمْ» . و اللّه ما فجأنی من الموت وارد کرهته، و لا طالع أنکرته؛ و ما کنت إلّا کقارب ورد، و طالب وجد، «وَ ما عِنْدَ اللَّهِ خَیْرٌ لِلْأَبْرارِ».
قال الرّضیّ رضوان اللّه علیه: أقول: و قد مضی بعض هذا الکلام فیما تقدّم من الخطب إلّا أنّ فیه ههنا زیادة أوجبت تکریره، انتهی. (57886- 57776)
أقول: و العبارة فی بعض نسخ النهج فی المقام هکذا: «أقیموا هذین العمودین و أوقدوا هذین المصباحین» کما أنّها فی نسخة الکافی کذلک، و فی بعض نسخ النهج: «و هو لکم حسنة» کما أنّها مطابق لنسخ الکافی أیضا، و لکن ما فی المتن فی کلا الموضعین مطابق لنسخة الرضیّ.
المصدر:
کلامه هذا قد روی فی الجوامع الروائیة و غیرها علی صور مختلفة و وجوه کثیرة و قد مضی بعضه فیما تقدّم من الخطبة 147 أوّلها: أیّها النّاس کلّ امریء لاق ما یفرّ منه فی فراره، و الأجل مساق النفس، و الهرب منه موافاته- إلخ، و هی فی شرح الخوئی رحمه اللّه أعنی منهاج البراعة جعلت الخطبة 149 فراجع إلی ص 111 من المجلّد التاسع منه، و هذه الخطبة مرویة فی الجامع الکافی لثقة الإسلام الکلینیّ قدّس سرّه، و نقلها الفیض رضوان اللّه علیه فی باب الإشارة و النصّ علی الحسن بن علیّ علیهما السّلام (ص 80 ج 2)، و تجدها فی مرآة العقول فی ص 222 من المجلّد الأوّل منه، و قد أتی بها الشارح الخوئی فی شرح الخطبة المتقدّمة من النهج ص 127 ج 9 من المنهاج فلا حاجة إلی تکریرها.
و قال المسعودیّ فی مروج الذّهب (ص 48 ج 2): و قد ذکر جماعة من أهل النقل عن أبی عبد اللّه جعفر بن محمّد، عن أبیه محمّد بن علیّ بن الحسین بن علیّ علیهم السّلام أنّ علیّا علیه السّلام قال فی صبیحة اللّیلة الّتی ضربه فیها عبد الرّحمن بن ملجم بعد حمد اللّه و الثناء علیه و الصلاة علی رسوله اللّه صلّی اللّه علیه و اله: کلّ امریء ملاقیه ما یفرّ منه و الأجل تساق النفس إلیه، و الهرب منه موافاته، و کم اطردت الأیام أتحینها «1»
(1) کذا فی مروج الذهب، و فی الکافی و الخطبة 147 من النهج الماضیة: کم اطردت الایام أبحثها عن مکنون هذا الامر. منه.
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 18، ص: 358
عن مکنون هذا الأمر فأبی اللّه عزّ و جلّ إلّا إخفاءه هیهات علم مکنون، أمّا وصیّتی فلا تشرکوا به شیئا، و محمد لا تضیّعوا سنّته، أقیموا هذین العمودین، حمل کلّ امریء منکم مجهوده، و خفّف عن الحملة «1» ربّ رحیم و دین قویم و إمام علیم؛ کنّا فی أعصار ودی ریاح تحت ظلّ غمامة اضمحل راکدها فحطها من الأرض «2» حیا و بقی من بعدی خیرها و استکنه بعد حرکة کاظمة بعد نطق لبعضکم هدوئی و خفوت أطرافی إنّه أوعظ لکم من نطق البلیغ، و دعتکم وداع امریء مرصد لتلاق و غدا ترون و یکشف عن ساق علیکم السلام إلی یوم المرام کنت بالأمس صاحبکم، و الیوم عظة لکم، غدا أفارقکم إن افق فأنا ولیّ دمی، و إن أمت فالقیامة میعادی و العفو أقرب للتقوی «أَ لا تُحِبُّونَ أَنْ یَغْفِرَ اللَّهُ لَکُمْ وَ اللَّهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ» ، انتهی ما فی المروج.
و سنأتی بطائقة من وصایاه علیه السّلام مع بیان مصادرها و ماخذها، و بیان ما فیها من غریب الحدیث إن شاء اللّه تعالی فی شرح المختار السابع و السبعین المعنون بقول الرّضی: و من وصیّته علیه السّلام للحسن و الحسین علیهما السّلام لما ضربه ابن ملجم لعنه اللّه:
أوصیکما بتقوی اللّه و أن لا تبغیا الدّنیا و إن بغتکما- إلخ، و لم نظفر بعد فی جامع روائیّ علی روایة شاملة علی قوله علیه السّلام: و اللّه ما فجأنی من الموت- إلخ، و إن کان الرّضیّ فی نقله ثقة ثبتا و کفی بالنهج سندا أنّ مثل الرّضی أسنده إلی أمیر المؤمنین علیه السّلام و لا إخال أنّ من کان عارفا بمقامه الشامخ و جلالة قدره علما و عملا أن یتفوّه بنسبة الوضع و الاختلاق إلیه.
و لا یخفی أنّ الماخذ الّتی کانت للرّضی لم یصل إلینا إلّا نبذة منها، و بعد نقول إنّا لم نظفر علیه و عدم الوجدان لا یدلّ علی عدم الوجود و لعلّ اللّه یحدث
(1) کذا فی مروج الذهب، و فی الکافی و الخطبة المتقدمة، و خفف عن الجهلة. منه
(2) کذا فی المروج و فی الکافی و الخطبة المذکورة: فانا کنا فی أفیاء أغصان و ذری ریاح و تحت ظل غمامة اضمحل فی الجو متلفقها، و عفی فی الارض مخطها، و بین ما فی نسخة المسعودی و ما فی النهج و الکافی یوجد اختلاف کثیر، منه.
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 18، ص: 359
بعد ذلک أمرا و یوفّقنا بالظفر علیه فنذکره فی شرح وصیّته الاتیة لابنیه علیهم السّلام.
علی أنّ ابن الأثیر فی لغة قرب من النهایة قال: القارب: الّذی یطلب الماء و منه حدیث علیّ علیه السّلام: و ما کنت إلّا کقارب ورد، و طالب وجد.
المعنی:
قوله علیه السّلام: (و هو لکم حسبة) و من کلامه علیه السّلام کما أتی به أبو عثمان الجاحظ فی البیان و التبیین (ص 74 ج 4 طبع مصر) و سنذکره إن شاء اللّه تعالی بتمامه فی شرح المختار 191 فی باب المختار من حکمه علیه السّلام: إنّما المرء فی الدّنیا غرض تنتضل فیه المنایا، و هو قوله علیه السّلام: فاستقبل المصیبة بالحسبة تستخلف بها نعمی، و الحسبة بکسر الحاء إذا کانت عند المکروهات هی البدار إلی طلب الأجر و تحصیله بالتسلیم و الصبر، اسم من الاحتساب، قال الجوهریّ فی الصحاح: احتسب بکذا أجرا عند اللّه و الاسم الحسبة بالکسر و هی الأجر و الجمع الحسب، انتهی.
و قال ابن الأثیر فی النهایة: و فیه (یعنی فی الحدیث) من صام رمضان إیمانا و احتسابا أی طلبا لوجه اللّه و ثوابه، و الاحتساب من الحسب کالاعتداد من العدّ؛ و إنّما قیل لمن ینوی بعمله وجه اللّه أحتسبه لأنّ له حینئذ أن یعتدّ عمله فجعل فی حال مباشرة الفعل کأنّه معتدّ به، و الحسبة اسم من الاحتساب کالعدّة من الاعتداد، و الاحتساب فی الأعمال الصالحات و عند المکروهات هو البدار إلی طلب الأجر و تحصیله بالتسلیم و الصبر أو باستماع أنواع البرّ و القیام بها علی الوجه المرسوم فیها طلبا للثواب المرجوّ منها، و منه حدیث عمر: أیّها النّاس احتسبوا أعمالکم فإنّ من احتسب عمله کتب له أجر عمله و أجر حسبته، و منه الحدیث من مات له ولد فاحتسبه أی احتسب الأجر بصیره علی مصیبته یقال: احتسب فلان ابنأله إذا مات کبیرا و افترطه إذا مات صغیرا و معناه اعتدّ مصیبته فی جملة بلایا اللّه الّتی یثاب علی الصبر علیها.
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 18، ص: 360
و لا یخفی علی البصیر بأسالیب الکلام، و العارف بمواقع اللّغة أنّ لکلمة الحسبة بالباء فی المقام شأنا لیس للحسنة بالنّون، و التشابه بین الکلمتین أوجب تصحیف الاولی بالثانیة، و لم یتعرّض أحد من شراح النهج و الکافی لهذه الدقیقة و إنّما کانت نسخهم حسنة بالنون.
قوله علیه السّلام: (إن أبق فأنا ولیّ دمی) کانت العبارة علی نسخة المسعودی فی مروج الذّهب: «إن أفق فأنا ولیّ دمی» و کلمة أفق مشتقة من الإفاقة أصله من ف و ق، قال ابن الأثیر فی النهایة: أفاق إذا رجع إلی ما کان قد شغل عنه و عاد إلی نفسه و منه إفاقة المریض و المجنون و المغشی علیه و النائم.
قوله علیه السّلام: (و إن أفن فالفناء میعادی) و ذلک لأنّ کلّ نفس ذائقة الموت، و کلّ من علیها فان و لا یبقی إلّا وجه ربّک ذو الجلال و الإکرام، و أنّ الموت ضروریّ أمره و الوجه فیه هو کما أفاده المحقق الطوسی قدّس سرّه قال: إنّ السبب الموجب للموت فی جمیع الحیوانات هو أنّ البدل الّذی تورده الغاذیة و إن کان کافیا فی قیامه بدلا عمّا یتحلّل فاضلا عن الکفایة بحسب الکمیّة لکنّه غیر کاف بحسب الکیفیّة، و بیان ذلک أنّ الرطوبة الغریزیّة الأصلیّة إنّما تخمّرت و نضجت فی أوعیة الغذاء أوّلا، ثمّ فی أوعیة المنی ثانیا، ثمّ فی الأرحام ثالثا؛ و الّذی تورده الغاذیة لم یتخمّر و لم ینضج إلّا فی الأوّل دون الأخیرین فلم یکمل امتزاجها، و لم یصل إلی مرتبة المبدل عنها فلم یقم مقامها کما یجب بل صارت قوتها أنقص من قوة الاولی و کان کمن یفقد زیت سراج فأورد بدله ماء فما دامت الکیفیّة الاولی الأصلیّة غالبة فی الممتزج علی الثانیة المکتسبة کانت الحرارة الغریزیّة آخذة فی زیادة الاشتغال موردة علی الممتزج أکثر ممّا یتحلّل فینمو الممتزج، ثمّ إذا صارت مکسورة السورة بظهور الکیفیّة الثانیة وقفت الحرارة الغریزیّة و ما قدرت علی أن یورد أکثر ممّا یتحلّل و إذا غلبت الثّانیة انحطّ الممتزج و هرم و ضعفت الحرارة إلی أن یبقی له أثر صالح الکیفیّة الاولی فیقع الموت ضرورة، و ظهر من ذلک أنّ الرطوبة الغریزیّة الأصلیّة من أوّل تکوّنها
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 18، ص: 361
آخذة فی النقصان بحسب الکیفیّة، و ذلک هو السبب الموجب لفساد الممتزج لا غیر فحصل المرام و ذلک ما أردنا بیانه. انتهی. و قیل بالفارسیة:
جان قصد رحیل کرد و گفتم که مرو گفتا چه کنم خانه فرو می آید
و قال الشیخ العارف السعدیّ:
چار طبع مخالف سرکش چند روزی بوند با هم خوش
چون یکی زین چهار شد غالب جان شیرین بر آید از قالب
قوله علیه السّلام: (و اللّه ما فجئنی من الموت- إلخ) و ذلک لأنّ أولیاء اللّه لا خوف علیهم و لا هم یحزنون، و إنّما یکره الموت من تعلّق بالدّنیا و نسی حظّه الأوفر فی العقبی و أمّا أولیاء اللّه فهم فی الدّنیا کمن لیس منها کما قاله علیه السّلام فی بعض الخطب الماضیة؛ و لو لا الأجل الّذی کتب اللّه علیهم لم تستقرّ أرواحهم فی أجسادهم طرفة عین شوقا إلی الثواب و خوفا عن العقاب کما ألقاه علیه السّلام علی همّام، و قد أخذ من مأدبته الشیخ الرّئیس فی قوله فی النمط التاسع من الاشارات فی مقامات العارفین فکأنّهم و هم فی جلابیب من أبدانهم قد نضوها و تجرّدوا عنها إلی عالم القدس. و قال الشیخ العارف السعدیّ:
از هر چه می رود سخن دوست خوشتر است پیغام آشنا سخن روح پرور است
هرگز وجود حاضر و غائب شنیده ای من در میان جمع و دلم جای دیگر است
ابنای روزگار بصحرا روند و باغ صحرا و باغ زنده دلان کوی دلبر است
اقتباس ثمّ عقّب علیه السّلام کلامه بقوله: (وَ ما عِنْدَ اللَّهِ خَیْرٌ لِلْأَبْرارِ) و کأنّه بیان العلّة فی عدم خوفه من الموت و هذا اقتباس من قول اللّه عزّ و جلّ «لکِنِ الَّذینَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدینَ فِیها نُزُلًا مِنْ عِنْد اللَّهِ وَ ما عِنْدَ اللَّهِ خَیْرٌ لِلْأَبْرارِ» (آل عمران- 199) فقد أشار علیه السّلام إلی أنّه من الأبرار و أنّ الایة شاملة علیه، و قد وصف اللّه الأبرار فی عدّة مواضع من القرآن الکریم: «رَبَّنا فَاغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا وَ کَفِّرْ عَنَّا سَیِّئاتِنا وَ تَوَفَّنا مَعَ الْأَبْرارِ» (آل عمران- 193) «إِنَّ الْأَبْرارَ یَشْرَبُونَ مِنْ کَأْسٍ کانَ مِزاجُها کافُوراً» (هل أتی- 6)، «إِنَّ الْأَبْرارَ لَفِی نَعِیمٍ» (الانفطار- 14)،
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 18، ص: 362
«کَلَّا إِنَّ کِتابَ الْأَبْرارِ لَفِی عِلِّیِّینَ. وَ ما أَدْراکَ ما عِلِّیُّونَ. کِتابٌ مَرْقُومٌ. یَشْهَدُهُ الْمُقَرَّبُونَ. إِنَّ الْأَبْرارَ لَفِی نَعِیمٍ. عَلَی الْأَرائِکِ یَنْظُرُونَ. تَعْرِفُ فِی وُجُوهِهِمْ نَضْرَةَ النَّعِیمِ. یُسْقَوْنَ مِنْ رَحِیقٍ مَخْتُومٍ. خِتامُهُ مِسْکٌ وَ فِی ذلِکَ فَلْیَتَنافَس الْمُتَنافِسُونَ. وَ مِزاجُهُ مِنْ تَسْنِیمٍ. عَیْناً یَشْرَبُ بهَا الْمُقَرَّبُونَ» (المطففین).
فمن کان من الأبرار بل قدوتهم و إمامهم و کانت له بعد ارتحاله من سجن الدّنیا تلک المقامات المنیعة الخالدة و الدّرجات الرفیعة الدائمة فکیف لا یکون مع الموت کقارب ورد و طالب وجد، و حقّ له أن یقول:
مرگ اگر مرد است گو نزد من آی تا در آغوشش بگیرم تنگ تنگ
من از او ملکی ستانم جاودان او زمن دلقی بگیرد رنگ رنگ
و نعم ما نظمه العارف الرّومی فی المثنویّ:
چون بلال از ضعف شد همچون هلال رنگ مرگ افتاد بر روی بلال
جفت او دیدش بگفتا وا حرب پس بلالش گفت نی نی وا طرب
تا کنون اندر حرب بودم ز زیست تو چه دانی مرگ چه عیشست و چیست
این همی گفت و رخش در عین گفت نرگس و گلبرگ و لاله می شکفت
تاب رو و چشم پر أنوار او می گواهی داد بر گفتار او
گفت جفتش الفراق ای خوش خصال گفت نی نی الوصالست الوصال
گفت جفت امشب غریبی می روی از تبار و خویش غائب می شوی
گفت نی نی بلکه امشب جان من می رسد خوش از غریبی در وطن
گفت ای جان و دلم وا حسرتا گفت نی نی جان من یا دولتا
گفت آن رویت کجا بینیم ما گفت اندر حلقه خاص خدا
گفت ویران گشت این خانه دریغ گفت اندر مه نگر منگر بمیغ
کرد ویران تا کند معمورتر قوم أنبه بود و خانه مختصر
انبیا را تنگ آمد این جهان چون شهان رفتند اندر لا مکان
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 18، ص: 363
مردگان را این جهان بنمود فرّ ظاهرش زفت و بمعنی تنگتر
روح از ظلم طبیعت باز رست مرد زندانی ز فکر حبس جست
و قد مضی بیان باقی کلامه هذا فی شرح الخطبة المقدّم ذکرها من الشارح الخوئی رحمه اللّه، و سیأتی فی شرح المختار 77 من هذا الباب مباحث متعلّقة بالمقام إن شاء اللّه تعالی.
الترجمة:
از سخنان أمیر المؤمنین علیه السّلام که پیشترک از بدرود زندگانی، زمانی که از ضربت پسر ملجم در بستر بیماری افتاده بود بر سبیل وصیت فرموده است:
وصیّتم بشما این است که چیز را همتای خدا ندانید (شرک بخدا نیاورید) و سنّت پیمبر را تباه نکنید، و این دو ستون دین را که توحید و حفظ سنت پیمبر است بر پا بدارید، از شما نکوهش دور باد- من دیروز یار شما بودم و امروز مایه پند برای شما و فردا از شما جدا میشوم، اگر از بیماری نجات یافتم و در این جهان باقی ماندم من خود ولیّ خونم می باشم و اگر نماندم مرگ میعاد من است، اگر قاتلم را عفو کنم پس عفو برای من موجب قربت است و برای شما موجب پیشگیری بطلب أجر و تحصیل آن بتسلیم و صبر است «1» پس عفو کنید آیا دوست ندارید که خدا شما را بیامرزد؟ بخدا قسم از پیش آمد مرگ واردی که آنرا ناخوش داشته باشم بمن روی نیاورد، و چیزی که آنرا بد داشته باشم بر من ظاهر نشد، و نیستم من مگر چون جویای آب که باب برسد، و چون طالبی که مطلوبش را یافته است و آنچه که نزد خدا است بهتر است برای نیکوکاران.
سیّد رضی گوید: که پاره از این گفتار در باب خطب گذشت، جز این که در اینجا کلامی بیشتر بود که در پیش نیاوردیم از این روی تکرار آن واجب شد.
(1) شراح و مترجمین نهج البلاغة همه عبارت نهج را چنین نقل کرده اند: و هو لکم حسنة، و این گونه ترجمه کرده اند که: آن برای شما نیکوکاری و مثوبت است ولی نسخه رضی همان است که در متن اختیار کردیم که حسبة بود و ترجمه ما مطابق نسخه رضی است و همین با مقام مناسب است.
