[hadith]وَ اللَّهِ إِنَّ امْرَأً یُمَکِّنُ عَدُوَّهُ مِنْ نَفْسهِ یَعْرُقُ لَحْمَهُ وَ یَهْشمُ عَظْمَهُ وَ یَفْرِی جِلْدَهُ لَعَظِیمٌ عَجْزُهُ ضَعِیفٌ مَا ضُمَّتْ عَلَیْهِ جَوَانِحُ صَدْرِهِ. أَنْتَ فَکُنْ ذَاکَ إِنْ شئْتَ، فَأَمَّا أَنَا فَوَاللَّهِ دُونَ أَنْ أُعْطِیَ ذَلِکَ ضَرْبٌ بالْمَشْرَفِیَّةِ تَطِیرُ مِنْهُ فَرَاشُ الْهَامِ وَ تَطِیحُ السَّوَاعِدُ وَ الْأَقْدَامُ وَ یَفْعَلُ اللَّهُ بَعْدَ ذَلِکَ ما یَشاءُ.[/hadith]
و اللّه إنّ امرء یمکّن عدوّه من نفسه یعرق لحمه و یهشم عظمه و یفری جلده، لعظیم عجزه، ضعیف ما ضمّت علیه جوانح صدره، أنت فکن ذاک إن شئت، فأمّا أنا فو اللّه دون أن أعطی ذلک ضرب بالمشرفیّة تطیر منه فراش الهام، و تطیح السّواعد و الأقدام، و یفعل اللّه بعد ذلک ما یشاء.
اللغة:
و (عرق اللحم) کنصر اکله و لم یبق منه علی العظم شیئا و (هشم) العظم کضرب کسره و (فریت) لشی ء قطعته و (الجوانح) الاضلاع التی تحت الترائب و هی مما یلی الصّدر کالضّلوع مما یلی الظهر. و (ما ضمت علیه) هو القلب و (المشرفیّة) بفتح المیم و الرّاء سیوف منسوبة إلی مشارف الیمن و (فراش الهام) بالفتح العظام الرّقیقة التی تلی القحف و (طاح) یطیح ای سقط.
الاعراب:
و لعظیم عجزه خبر إن و اللّام للتّأکید، و الجملات بین الاسم و الخبر منصوب المحلّ إلّا أنّ انتصاب الأولی علی الوصفیّة و الثلاث الأخیرة علی الحالیّة من مفعول یمکّن.
و قوله: فامّا أنا مبتدأ، و ضرب بالمشرفیة خبره من باب زید عدل.
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 4، ص: 70
المعنی:
(و اللّه انّ امرء یمکّن عدوّه من نفسه) حال کونه (یعرق لحمه) و یأکله (و یهشّم عظمه) و یکسّره (و یفری جلده) و یقطعه أی یسلّط عدوه علیه بالنّهب و الاسر و الاستیصال (لعظیم عجزه) و (ضعیف ما) یعنی قلبه الذی (ضمّت علیه جوانح صدره) ثمّ خاطبهم بخطاب مجمل من غیر تعیین للمخاطب تقریعا و تنفیرا لهم عمّا یلزمهم من الأحوال الرّدیة بتمکینهم العدوّ من أنفسهم فقال: (أنت فکن ذاک ان شئت) أی أنت أیّها الممکّن من نفسه و المسّلط له علیه کن ذاک المرء الموصوف بالعجز و الجبن و الضّعف.
و یأتی فی روایة الأمالی و کتاب الغارات أنّ المخاطب بذلک هو الأشعث و لا باس بأن یکون الخطاب له و المقصود عمومه لکلّ من أمکن العد و تنفیرا و توبیخا و تبکیتا (فامّا أنا فو اللّه) لا اتحمّل ذلک التّخاذل و لا احتمل أن امکّن عدوّی من نفسی و اسلّطه علیّ یفعل ما یشاء و یرید و (دون ان اعطی ذلک ضرب ب) السّیوف (المشرفیّة) الذی (تطیر منه فراش الهام و تطیح) به (السّواعد و الأقدام و یفعل اللّه بعد ذلک) الجهاد و المناجزة (ما یشاء) من جعل الغلبة لی أو للعدوّ علی ما یقتضیه الحکمة البالغة و المصلحة الکاملة.
الترجمة:
قسم بذات خدا بدرستی مردی که متمکن سازد دشمن خود را از نفس خود در حالتی که بخورد آن دشمن گوشت او را. و بشکند استخوان او را، و پاره پاره کند پوست او را، هر آینه بزرگست عجز آن مرد و سست است آن چیزی که فراهم آورده شده است بر آن چیز جوانب سینه او. یعنی ضعیف القلب و جبانست پس تو باش مثل این عاجز کاهل اگر خواهی متصف باشی باین صفات، پس أما من بحق خدا که متحمل این نمی شوم و نزد این حال که بدهم بدشمن تمکین و تسلط را، پس زد نیست بشمشیر مشرفی که به پرد از و کاسه سر و تباه شود از او ساعدها و قدمها، و میکند خداوند بعد از این حال آن چیزی را که بخواهد بمقتضای حکمت بالغه خود.
