[hadith]و من کلام له (علیه السلام) فی بعض أیام صفین و قد رأی الحسنَ ابنَه (علیه السلام) یتسرّع إلی الحرب:
امْلِکُوا عَنِّی هَذَا الْغُلَامَ لَا یَهُدَّنِی، فَإِنَّنِی أَنْفَسُ بهَذَیْنِ -یَعْنِی الْحَسَنَ وَ الْحُسَیْنَ (علیهما السلام)- عَلَی الْمَوْتِ، لِئَلَّا یَنْقَطِعَ بهِمَا نَسْلُ رَسُولِ اللهِ (صلی الله علیه وآله).
[قال السید الشریف قوله (علیه السلام): "املکوا عنی هذا الغلام" من أعلی الکلام و أفصحه].[/hadith]
پیام امام امیرالمؤمنین علیه السلام، ج 8، ص: 110-105
وَمِن کلامٍ لَهُ عَلیهِ السَلامُ
فی بَعْضِ أیّامِ صِفّینَ وَ قَدْ رَأَی الْحَسَنَ ابْنَهُ علیه السلام یَتَسَرَّعُ إلَی الْحَرْب.
از سخنان امام علیه السلام است که در بعضی از روزهای جنگ صفین هنگامی که مشاهده کرد فرزندش امام حسن علیه السلام شتاب برای جنگ دارد، بیان فرمود.
خطبه در یک نگاه:
این سخن کوتاه امیرمؤمنان علی علیه السلام ناظر به حفظ امام حسن و امام حسین از آسیبهاست تا نسل رسول خدا به وسیله آنها در جان باقی بماند و این معنا تحقق یافت و امروز میلیونها نفر هستند که نسبشان به وسیله امام حسن یا امام حسین علیهما السلام به پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله می رسد و این ریشه پربرکت روز به روز در جهان گسترده می گردد
.
حفظ نسل پیامبر (صلی الله علیه وآله):
امام(علیه السلام) در این سخن کوتاه، سفارش اکیدی به اصحابش درباره امام حسن و امام حسین(علیهما السلام) در روز جنگ صفین برای حفظ هدف مهمی فرموده و می گوید: «این جوان (امام حسن(علیه السلام)) را از طرف من بگیرید و نگاه دارید (تا به میدان جنگ پا نگذارد) مبادا (مرگ او) مرا درهم بکوبد، زیرا من از مرگ این دو ـ یعنی امام حسن و امام حسین ـ بسیار دریغ دارم مبادا نسل رسول خدا(صلی الله علیه وآله) با مرگ آنها قطع شود»; (أَمْلِکُوا عَنّی هذَا الْغُلاَمَ لاَ یَهُدَّنِی(1)، فَإِنَّنِی أَنْفَسُ(2) بهذَیْنِ ـ یَعْنی الْحَسَنَ وَ الْحُسَیْنَ(علیهما السلام) ـ عَلَی الْمَوْتِ لِئَلاَّ یَنْقَطِعَ بهِمَا نَسْلُ رَسُولِ اللّهِ(صلی الله علیه وآله)).
تعبیر به «املکوا» از ریشه «ملک» در واقع تأکیدی است برای جلوگیری کردن از شتاب امام حسن(علیه السلام) به سوی میدان جنگ، زیرا انسان هنگامی که مالک چیزی می شود آن را به تمام معنا در اختیار می گیرد و این بالاترین تأکیدی است که در مورد بازداشتن کسی از چیزی می توان به کار برد. به همین دلیل مرحوم سیّد رضی(رحمه الله) در ذیل این کلام می گوید: «این تعبیر از فصیح ترین و برترین تعبیرات است».
جمله «لا یَهُدَّنی» تأکید دیگری بر این معناست، زیرا می فرماید: اگر او و برادرش حسین(علیه السلام) به شهادت برسند وجود مرا در هم می کوبند.
امام(علیه السلام) برای اینکه تصوّر نشود این تأکیدات تنها از مهر فرزندی سرچشمه می گیرد، در پایان فرموده: من هدف بزرگی را دنبال می کنم و آن این است که نسل پیامبر اکرم(صلی الله علیه وآله) هر چه بهتر و بیشتر از طریق این دو، در جهان باقی بماند که این خود یکی از اسباب پایندگی اسلام است.
مرحوم سیّد رضی در پایان این گفتار می گوید: «جمله امام(علیه السلام) «أَمْلِکُوا عَنّی هذَا الْغُلاَمَ» از برترین سخنان و فصیح ترین جمله هاست»; (قالَ السیِّدُ الشَّریفُ وَ قَوْلُهُ(علیه السلام): أَمْلِکُوا عَنّی هذَا الْغُلاَمَ مِنْ أعلَی الْکَلامِ وَ أَفْصَحِهِ).
منظور سیّد این است که جمله «أَمْلِکُوا عَنّی» یعنی «از سوی من مالک بشوید» تأکید زیبا و لطیفی است بر این معنا که با سرعت و جدیّت بروید و این جوان را نگاه دارید تا از دست نرود، زیرا انسان بیشترین محافظت را نسبت به املاک خویش دارد و این تعبیر از «نگاه داشتن» و «گرفتن» و «بازگرفتن» و «محافظت» بلیغ تر و رساتر است.
نکته:
پاسخ به چند سؤال:
- بی شک امام حسن مجتبی(علیه السلام) در آن روز بیش از سی سال داشت، زیرا میلاد مبارک ایشان در سال سوم هجری بود و حادثه صفین در سال 37 واقع شد، بنابراین تعبیر به «غلام» که به معنای «نوجوان» است چه مناسبتی دارد؟
در پاسخ باید به این نکته توجه کرد که واژه غلام هرچند معمولا به نوجوان و حدّ فاصل میان طفل و شابّ (کودک و جوان) گفته می شود; ولی همان گونه که بعضی از ارباب لغت تصریح کرده اند(1) به افراد بزرگسال نیز اطلاق می گردد. افزون بر اینکه پدران این تعبیر را نسبت به فرزندان در هر سنّ و سالی به کار می برند. در عرف عرب به خادمان نیز در هر سنّ و سالی باشند واژه «غلام» اطلاق می شود. در هر حال اطلاق غلام از سوی امام(علیه السلام) نسبت به فرزندش امام حسن(علیه السلام) مطلب بعیدی نیست.
- مطابق آنچه در بالا آمد امام حسن و همچنین امام حسین(علیهما السلام) در آن زمان بیش از سی سال سن داشتند (زیرا فاصله آن دو بزرگوار یک سال یا کمتر از یک سال بود) و قاعدتاً در آن زمان صاحب همسر و فرزند بودند با این حال، چگونه امام می فرماید: می ترسم با شهادت این دو، نسل رسول خدا قطع شود؟
در پاسخ می گوییم: منظور این بوده که آنها بمانند و هر چه بیشتر نسل پیامبر فزونی یابد، زیرا با وجود دشمنان بسیار این نسل با برکت از جوانب مختلف در خطر بوده است.
- چگونه امام(علیه السلام) بقای نسل پیامبر به بقای آن دو بزرگوار و فرزندانشان دانسته، در حالی که معمول عرب این است که نسل را از طریق پسر می دانستند، نه از طریق دختر؟ و می دانیم که حسن و حسین نوه های دختری پیامبرند!
در پاسخ این سؤال باید گفت که این طرز تفکّر به عصر جاهلیت باز می گردد که آنها مطلقاً زنان را به حساب نمی آوردند و فرزندان دختر را فرزند به حساب نمی آوردند و می گفتند:
بَنُونا بَنُو أبْناءِنا وَ بَناتُنا *** بَنُوهُنَّ أبناءُ الرِّجالِ الأَباعِد(3)
فرزندان ما تنها فرزندان پسران ما هستند و دختران ما فرزندانشان فرزندان مردان بیگانه و دورند.
لذا در آیه مباهله که می فرماید: (فَقُلْ تَعَالَوْا نَدْعُ أَبْنَاءَنَا وَأَبْنَاءَکُمْ)(4) مفسّران در این مسئله اتفاق نظر دارند که واژه «ابناءنا» در این آیه شریفه اشاره به امام حسن و امام حسین(علیهما السلام) است و «نساءنا» اشاره به حضرت فاطمه(علیها السلام)، و خطاب «یابن رسول الله» به امامان اهل بیت(علیهم السلام) در روایات، بسیار است.
در آیه شریفه 85 سوره انعام (وَمِنْ ذُرِّیَّتِهِ دَاوُودَ وَسُلَیْمَانَ وَ... * ... عِیسی) حضرت مسیح از ذریّه حضرت ابراهیم شمرده شده، در حالی که از ناحیه مادر (مریم) به حضرت ابراهیم منتهی می شود.(5)
پی نوشت:
-
«لایهدّنی» از ریشه «هدّ» بر وزن «سدّ» در اصل به معنای منهدم شدن و فروریختن همراه با صدای شدید است. سپس در امور معنوی نیز به کار رفته و به غم و اندوه شدیدی که روح انسان را در هم می کوبد اطلاق شده; مانند آنچه در جمله بالا آمده است.
-
«أنفس» از ریشه «نفس» بر وزن «قفس» به معنای مضایقه کردن و نگاهداری چیزی و از دست ندادن آن است. اشیای نفیس، اشیایی است که انسان حاضر نیست به آسانی آن را از دست بدهد.
-
لسان العرب، ماده «غلم».
-
آل عمران، آیه 61.
سند خطبه
:
طبری در تاریخ خود در حوادث سال 37 هجری قمری عبارتی از امیرمؤمنان علی علیه السلام نقل کرده که شبیه عبارت بخشی از این کلام است؛ ولی نه در ایّام جنگ صفین؛ بلکه در جایی دیگر و از آن معلوم می شود که امام علیه السلام این تعبیر را در موارد متعددی بیان فرموده است. (مصادر نهج البلاغه، ج 3، ص 103
)
