[hadith]الزمان المقبل:
وَ إِنَّهُ سَیَأْتِی عَلَیْکُمْ مِنْ بَعْدی زَمَانٌ لَیْسَ فِیهِ شَیْءٌ أَخْفَی مِنَ الْحَقِّ وَ لَا أَظْهَرَ مِنَ الْبَاطِلِ وَ لَا أَکْثَرَ مِنَ الْکَذب عَلَی اللَّهِ وَ رَسُولِهِ، وَ لَیْسَ عِنْدَ أَهْلِ ذَلِکَ الزَّمَانِ سلْعَةٌ أَبْوَرَ مِنَ الْکِتَاب إِذَا تُلِیَ حَقَّ تِلَاوَتِهِ، وَ لَا أَنْفَقَ مِنْهُ إِذَا حُرِّفَ عَنْ مَوَاضِعِهِ، وَ لَا فِی الْبلَاد شَیْءٌ أَنْکَرَ مِنَ الْمَعْرُوفِ وَ لَا أَعْرَفَ مِنَ الْمُنْکَرِ، فَقَدْ نَبَذَ الْکِتَابَ حَمَلَتُهُ وَ تَنَاسَاهُ حَفَظَتُهُ، فَالْکِتَابُ یَوْمَئِذٍ وَ أَهْلُهُ طَرِیدَانِ مَنْفِیَّانِ وَ صَاحِبَانِ مُصْطَحِبَانِ فِی طَرِیقٍ وَاحِدٍ لَا یُؤْوِیهِمَا مُؤْوٍ، فَالْکِتَابُ وَ أَهْلُهُ فِی ذَلِکَ الزَّمَانِ فِی النَّاس وَ لَیْسَا فِیهِمْ وَ مَعَهُمْ وَ لَیْسَا مَعَهُمْ، لِأَنَّ الضَّلَالَةَ لَا تُوَافِقُ الْهُدَی وَ إِنِ اجْتَمَعَا، فَاجْتَمَعَ الْقَوْمُ عَلَی الْفُرْقَةِ وَ افْتَرَقُوا [عَنِ] عَلَی الْجَمَاعَةِ، کَأَنَّهُمْ أَئِمَّةُ الْکِتَاب وَ لَیْسَ الْکِتَابُ إِمَامَهُمْ، فَلَمْ یَبْقَ عِنْدَهُمْ مِنْهُ إِلَّا اسْمُهُ وَ لَا یَعْرِفُونَ إِلَّا خَطَّهُ وَ زَبْرَهُ. وَ مِنْ قَبْلُ مَا [مَثَلُوا] مَثَّلُوا بالصَّالِحِینَ کُلَّ مُثْلَةٍ وَ سَمَّوْا صِدْقَهُمْ عَلَی اللَّهِ فِرْیَةً وَ جَعَلُوا فِی الْحَسَنَةِ عُقُوبَةَ السَّیِّئَةِ.[/hadith]
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 9، ص: 62
و إنّه سیأتی علیکم من بعدی زمان لیس فیه شیء أخفی من الحقّ، و لا أظهر من الباطل، و لا أکثر من الکذب علی اللَّه و رسوله، و لیس عند أهل ذلک الزّمان سلعة أبور من الکتاب إذا تلی حقّ تلاوته، و لا أنفق منه إذا حرّف عن مواضعه، و لا فی البلاد شیء أنکر من المعروف، و لا أعرف من المنکر، فقد نبذ الکتاب حملته، و تناساه حفظته، فالکتاب یومئذ و أهله طریدان منفیّان، و صاحبان مصطحبان فی طریق واحد لا یؤویهما مؤو، فالکتاب و أهله فی ذلک الزّمان فی النّاس و لیسا فیهم، و معهم و لیسا معهم، لأنّ الضّلالة لا توافق الهدی و إن اجتمعا، فاجتمع القوم علی الفرقة، و افترقوا عن الجماعة، کأنّهم أئمّة الکتاب و لیس الکتاب إمامهم، فلم یبق عندهم منه إلّا اسمه، و لا یعرفون إلّا خطّه و زبره، و من قبل ما مثلوا بالصّالحین کلّ مثلة، و سمّوا صدقهم علی اللَّه فریة، و جعلوا فی الحسنة عقوبة السّیّئة.
اللغة:
و (بار) الشیء یبور من باب قال إذا فسد و (زبرت) الکتاب زبرا کتبته فهو زبور فعول بمعنی مفعول کرسول و الجمع زبر قال سبحانه: «وَ کُلُّ شَیْءٍ فَعَلُوهُ فِی الزُّبُرِ» و الزّبر بالکسر الکتاب و جمعه زبور مثل قدر و قدور. و (مثلوا) یروی بالتخفیف و التشدید معا أی نکلوا.
الاعراب:
و قوله: لیس فیه شیء أخفی لفظة أخفی إمّا بتقدیر الرّفع صفة لشیء و یؤیّده رفع لفظ أظهر و أکثر المعطوفین علیه کما فی بعض النسخ، و إمّا بتقدیر النّصب علی أنّه خبر لیس و یکون فیه متعلقا به، و علی الأوّل فهو خبر مقدّم و لیس مع اسمه و خبره فی محل الرّفع صفة لزمان، و علی تقدیر نصب أخفی فیکون ما عطف علیه منصوبا کما فی نسخة الشّارح المعتزلی و غیره، و مثله لفظ أبور و أنفق و أنکر و أعرف، و تروی جمیعا بالرّفع و النّصب معا.
و قوله: و من قبل ما مثلوا بالصّالحین، لفظة ما مع الفعل بعدها فی حکم المصدر و محلّه الرّفع بالابتداء، و من قبل خبرها أی مثلهم أو تمثیلهم بالصّالحین من قبل ذلک. و لا یجوز جعل ما موصولة و الجملة بعدها صلتها الخلوّها من الرّبط و علی فی قوله: و سمّوا صدقهم علی اللَّه فریة، متعلّقة بفریة لا بصدقهم قال الشّارح المعتزلی، فان امتنع أن یتعلّق حرف الجرّ به لتقدّمه علیه و هو مصدر فلیکن متعلّقا بفعل مقدّر دل علیه هذا المصدر الظّاهر.
و قوله: و جعلوا فی الحسنة عقوبة السّیئة، باضافة العقوبة و فی بعض النّسخ العقوبة السّیئة قال الشّارح المعتزلی: و الرّوایة الاولی بالاضافة أکثر و أحسن.
المعنی:
الفصل الثانی:
فی الاخبار عن زمان یأتی بعده بالأوصاف المذکورة و هو قوله: (و أنّه سیأتی علیکم من بعدی زمان) الأظهر أنّ المراد به زمان بنی امیّة و أیّام خلافتهم لاتّصافه بما وصفه من أنّه (لیس فیه شیء أخفی من الحقّ و لا أظهر من الباطل و لا أکثر من الکذب علی اللَّه و رسوله) و هو ظاهر للخبیر بالسیر و الأخبار.
فقد روی عن شعبة و هو امام المحدّثین عند العامّة أنّه قال: تسعة أعشار الحدیث کذب، و عن الدّارقطنی ما الحدیث الصحیح إلّا کالشعرة البیضاء فی الثور الأسود، و قد کان جعل الأخبار الکاذبة و اشتهارها فی زمن بنی امیّة.
قال ابن عرفة المعروف بنفطویه و هو من أکابر محدّثی العامّة و أعلامهم
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 9، ص: 69
فی تاریخه: إنّ أکثر الأحادیث الموضوعة فی فضائل الصّحابة افتعلت فی أیّام بنی امیّة تقرّبا الیهم بما یظنّون أنّهم یرغمون به أنف بنی هاشم.
و یشهد بذلک ما تقدّم روایته فی شرح الکلام السّابع و التّسعین من الخبر الذی رویناه من البحار عن کتاب سلیم بن قیس الهلالی.
(و لیس عند أهل ذلک الزّمان سلعة أبور من الکتاب) أی متاع أکسد و أفسد من کتاب اللَّه سبحانه (إذا تلی حقّ تلاته) و فسّر علی الوجه الذی انزل علیه و علی المعنی الذی ارید منه، و ذلک لمنافاة المعنی المراد و الوجه الحقّ لأغراض أهل ذلک الزّمان الغالب علی أهله الباطل و اتّباع الهوی.
(و لا أنفق منه) بیعا و أکثر رواجا (إذا حرّف عن مواضعه) و مقاصده الأصلیّة و ذلک لموافقة أغراضهم الفاسدة (و لا فی البلاد شیء أنکر من المعروف و لا أعرف من المنکر) لما ذکرناه فی شرح الکلام السابع عشر من أنّ المعروف لما خالف أغراضهم و مقاصدهم طرحوه حتّی صار منکرا بینهم یستقبحون فعله، و المنکر لما وافق دواعیهم لزموه حتّی صار معروفا بینهم یستحسنون أخذه.
(فقد نبذ الکتاب) وراء ظهره (حملته) أی أعرض عنه و ترک التدبّر فیه و العمل به قرّاؤه الحاملون له کمثل الحمار یحمل أسفارا (و تناساه حفظته) أی تغافلوا عن اتّباعه و عن امتثال أوامره و نواهیه (فالکتاب یومئذ و أهله) الّذین یتلونه حقّ تلاوته و هم أئمّة الدّین و أتباعهم الّذین یعملون به و یتّبعونه (طریدان منفیان) لأنّ أهل ذلک الزّمان برغبتهم إلی الباطل و عدولهم عن الحقّ معرضون عن الکتاب الهادی إلی الحقّ و عن أهله الأدلّاء الیه، بل مؤذون لهم فیما یخالفونهم فیه مما یقتضیه أحکام الکتاب، فکان إعراضهم عنه و عنهم إبعادا لهما و نفیا و طردا (و صاحبان مصطحبان فی طریق واحد) أی متلازمان متّفقان علی الدلالة فی طریق الحقّ (لا یؤویهما مؤو) أی لا یضمّهما أحد من ذلک الزّمان إلیه و لا ینزلهما عنده لنفرته عنهما و مضادّتهما لهواه.
(فالکتاب و أهله فی ذلک الزّمان فی النّاس) و بینهم ظاهرا (و لیسا فیهم)
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 9، ص: 70
حقیقة لعدم اتّباعهما و الغاء فائدتهما فأشبها ما لیس بموجود و معهم بالمصاحبة الاتفاقیة فی الوجود، و لیسا معهم لانتفاء ثمرتهما و منافعهما عنهم (لأنّ الضّلالة لا توافق الهدی) یعنی ضلالتهم لا توافق هدی الکتاب و أهله فکانا مضادّین لهم (و إن اجتمعا) فی الوجود.
(فاجتمع القوم علی الفرقة) أی اتّفق أهل ذلک الزّمان علی الافتراق من الکتاب و ترکه و طرده (و افترقوا عن الجماعة) أی الجماعة المعهودة و هم أهل الکتاب العاملون به.
قال الشارح البحرانی (ره) فی شرح هذه القرینة و سابقته، أی اتّفقوا علی مفارقة الاجتماع و ما علیه الجماعة، أمّا فی وقته علیه السّلام فکالخوارج و البغاة، و أمّا فیما یستقبل بعده من الزّمان فکالآخذین بالآراء و المذاهب المتفرّقة المحدثة فی الدّین و الاجتماع علی الفرقة یلازم الافتراق عن الجماعة، انتهی.
و ما ذکرنا أقرب و أنسب بالسیاق و أولی فافهم (کأنّهم أئمة الکتاب) یحرّفونه و یغیّرونه و یبدّلونه و یأوّلونه عن وجهه علی ما یطابق أغراضهم الفاسدة و یجبرون علی مخالفته کما هو شان الامام مع الماموم (و لیس الکتاب إمامهم) الواجب علیهم اتّباعه و اللّازم لهم اقتفاء اثره.
و حیث إنهم خالفوه و نبذوه وراء ظهورهم (فلم یبق عندهم منه) فی مقام التّمسک و الاستناد (إلّا اسمه و لا یعرفون) من آثاره و شئونه (إلّا خطّه و زبره) أی رسمه و کتابته فقط دون اتّباع مقاصده (و من قبل ما مثلوا بالصّالحین کلّ مثلة) أی من قبل الحالات المتقدّمة التی اشیر الیها تنکیلهم بالصّالحین غایة تنکیل و عقوبتهم أشدّ عقوبة.
و لعلّه اشارة إلی ما صدر من بنی امیّة فی أوائل سلطنتهم، فقد روی العلّامة الحلّی قدّس اللَّه روحه فی کشف الحقّ عن صاحب کتاب الهاویة أنّ معاویة قتل من المهاجرین و الأنصار و أولادهم أربعین ألفا، و فعل ابنه یزید اللّعین بالحسین علیه السّلام و أصحابه فی الطّف غنی عن البیان، و کذلک ما فعله عبد الملک بن مروان و عامله
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 9، ص: 71
الحجّاج علیهما لعائن اللَّه سبحانه بالعراق و الحجاز و غیرهما مشهور و مأثور، هذا.
و یحتمل أن یکون الاشارة بالکلام السّابق أعنی قوله: و إنّه سیأتی علیکم من بعدی زمان، إلی قوله: و من قبل إلی ملک فراعنة الأمّة أعنی بنی العبّاس خذلهم اللَّه، و یکون المراد بقوله: و من قبل الاشارة إلی زمن بنی امیّة الکائن قبل زمن بنی العبّاس، فانّ اتّصاف کلا الزّمانین بالأوصاف المذکورة لا غبار علیه.
و قوله: (و سمّوا صدقهم علی اللَّه فریة) أی سمّوا صدق الصّالحین افتراء علی اللَّه سبحانه و نسبوهم فی ما یقولون إلی الکذب (و جعلوا فی الحسنة عقوبة السیّئة) یعنی أنّهم بغلبة الشّرور و الفساد علی طباعهم رأوا حسنات الصّالحین سیئات، فعاقبوهم علیها و عذّبوهم بها کما یعاقب المسیء بإسائته.
الترجمة:
و بدرستی که زود باشد که بیاید بشما از پس رفتن من بعالم قدس زمانی که نباشد در او چیزی که پنهان تر باشد از حق، و نه آشکاراتر از باطل، و نه بیشتر از دروغ بخدا و رسول او، و نباشد نزد اهل آن زمان متاع کاسدتر از قرآن زمانی که تلاوت شده باشد حقّ تلاوت آن، و نه متاع رایج تر از قرآن زمانی که تغییر داده شود
از مواضع خود، و نباشد در شهرها چیزی که قبیح تر باشد از معروف، و نه چیزی که پسندیده تر باشد از منکر، پس بتحقیق که بیندازند قرآن را حاملان او، و فراموش کنند او را حافظان او، پس قرآن در آن روز و اهل آن منفی و مطرود باشند و دو مصاحب صحبت گیرنده باشند با یکدیگر در یک طریق در حالتی که منزل ندهد ایشان را منزل دهنده، پس کتاب و اهل آن در آن زمان در میان مردمان باشند بصورت و أبدان و نباشند در میان ایشان بحسب معنی، و با ایشان باشند ظاهرا و نباشند با ایشان باطنا از جهة این که ضلالت موافقت نمی نماید با هدایت اگر چه مجتمع شوند در یک زمان پس متفق باشند قوم آن روزگار بر جدائی از قرآن، و جدا باشند از جماعت محقّه گویا ایشان پیشوایان کتاب عزیزند و کتاب عزیز پیشوای ایشان نیست، پس باقی نماند نزد ایشان از قرآن مگر نام او، و نشناسند مگر خطّ او را او کتاب او را، و پیش از این است مثله و عقوبت نمودن ایشان بصالحان با هر گونه عقوبت، و تسمیه کردن ایشان راست گوئی صالحان را بر خدای تعالی افترا و بهتان، و گردانیدن ایشان در حسنات عقوبت سیئات را.
