[hadith]وَ قَالَ (علیه السلام): لَا [یُرَی الْجَاهِلُ] تَرَی الْجَاهِلَ إِلَّا مُفْرِطاً أَوْ مُفَرِّطاً.[/hadith]
جلوه تاریخ درشرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید، ج 7، ص287
لا یری الجاهل الّا مفرطا او مفرطا. «نادان دیده نمی شود مگر آنکه در کارها افراط -زیاده روی- می کند یا تفریط - کوتاهی- می کند.»
دادگری و عدالت عبارت از اخلاق متعادل و پسندیده ای است که حد میان دو چیز نکوهیده است. چنان که شجاعت محصور میان بی باکی و ترس است و زیرکی حد فاصل میان کودنی و گربزی است و بخشش حد فاصل بخل و تبذیر است و بردباری حد فاصل بی تفاوتی و خشم است و به همین گونه میان هر دو چیزی از اخلاق که ضد یکدیگرند حد متوسط و اخلاق میانه ای است که موسوم به اعتدال است و به همین سبب است که جاهل دیده نمی شود مگر آنکه یا مرتکب افراط می شود یا تفریط، مثلا غیرتمند اگر در غیرت افراط و زیاده روی کند، از قانون صحیح پای بیرون می نهد و بدون هیچ موجبی فقط با پندار و گمان و وسواس غیرت نشان می دهد یا چنان کاستی می کند که از احوال زنان خود نمی پرسد و اعتنا نمی کند که چه می کنند که این هر دو حال ناستوده است و آنچه ستوده خواهد بود اعتدال است.
از سخنان یکی از حکیمان است که گفته است: هر گاه عقل صحیح باشد با ادب چنان التیام می پذیرد که التیام خوراک با بدن سالم، و چون عقل بیمار باشد هر ادبی از آن گریزان است و از هر ادبی رویگردان، همچنان که شخص با معده بیمار، هر خوراکی را بخورد بر می گرداند، و بر فرض که نادان بخواهد چیزی از ادب بیاموزد، آن ادب در او به جهل تبدیل می شود، همان گونه که هر خوراک پسندیده که درون معده شخص بیمار می شود به بیماری مبدل می گردد
.
