[hadith]وَ قَالَ (علیه السلام): الْغِیبَةُ جُهْدُ الْعَاجِز.[/hadith]
غیبت نشانه ناتوانی است:
امام(علیه السلام) در این گفتار کوتاه و پرمعنا به یکی از عیوب مهم غیبت اشاره کرده می فرماید: «غیبت کردن، آخرین تلاش شخص ناتوان است»; (الْغِیبَةُ جُهْدُ الْعَاجِز).
اشاره به این که تنها فرومایگان و افراد پست و ناتوان به سراغ غیبت می روند چراکه اگر انسان در خود، توانایی و استعداد پیشرفت ببیند به جای این که با غیبت مقام کسی را خدشه دار کند خودش می کوشد و به آن مقام و برتر از آن می رسد ولی چون عاجز و ناتوان و فرومایه است سعی می کند به وسیله غیبت آبروی دیگری را در انظار عموم بریزد. ازاین رو امام(علیه السلام) می فرماید: غیبت، آخرین تلاش افراد ناتوان است.
در میان گناهان کبیره کمتر گناهی است که همانند غیبت، نشانه پستی و ضعف و زبونی و ناجوانمردی باشد. به تعبیر دیگر، آن ها که پشت سر مردم به مذمت و عیب جویی می پردازند و آبرو و حیثیت افراد را با افشای عیوب پنهانی، که غالب مردم به یکی از این عیوب گرفتارند، می برند، و آتش حسد و کینه خود را به این وسیله فرو می نشانند، افرادی ناتوان و فاقد شخصیت اند که حتی در مبارزه بی دلیل وظالمانه خود شهامت ندارند و تمام قدرتشان این است که از پشت خنجر بزنند.
نکته:
غیبت و آثار شوم آن:
در تعریف غیبت، در میان ارباب لغت و همچنین در کتب فقهیه و کلمات علمای اخلاق، تفسیرهای گوناگونی دیده می شود که در واقع همه آن ها به یک چیز برمی گردد. مرحوم شیخ انصاری از بعضی از بزرگان علما نقل کرده است که اخبار معصومین(علیهم السلام) و اجماع فقها دلالت بر این دارد: حقیقت غیبت این است که از دیگری در غیاب او چیزی بگوید که اگر بشنود ناراحت شود.[1]
گاه گفته می شود که غیبت، افشای عیوب و گناهان پنهانی افراد در غیاب آن ها نزد کسانی است که از آن آگاهی ندارند و این که بعضی از عوام می گویند: آنچه گفتیم، صفت اوست غیبت نیست; اشتباه روشنی است. زیرا غیبت همان بیان صفت زشت پنهانی در غیاب افراد است و اگر صفت آن ها نباشد مصداق تهمت و بهتان می باشد و نیز آنچه بعضی از عوام می گویند: حاضریم همین مطلب را نزد خود شخص بگوییم; این هم اشتباه دیگری است که خیال می کنند اگر چیزی واقعیت داشته باشد غیبت نیست.
به هر حال، شدیدترین تعبیر درباره غیبت در قرآن مجید آمده و درباره هیچ گناهی چنین تعبیری دیده نمی شود و آن این که غیبت کننده همچون کسی است که گوشت برادر مرده خود را بخورد: (أَیُحِبُّ أَحَدُکُمْ أَنْ یَأْکُلَ لَحْمَ أَخِیهِ مَیْتاً فَکَرِهْتُمُوهُ).[2]
اشاره به این که آبروی انسان مانند گوشت تن اوست و غیبت کننده گویی گوشت تن برادر مسلمانش را می خورد و غایب و بی دفاع بودن او به منزله مردن اوست.
در روایات اسلامی نیز شدیدترین تعبیر درباره غیبت دیده می شود و از میان روایات فراوانی که درباره غیبت در منابع مختلف آمده همین دو روایت که در ذیل می آوریم کافی است:
در حدیث قدسی آمده است که خداوند به موسی بن عمران(علیه السلام) خطاب کرد و فرمود: «مَنْ مَاتَ تَائِباً مِنَ الْغِیْبَةِ فَهُوَ آخِرُ مَنْ یَدْخُلُ الْجَنَّةَ وَمَنْ مَاتَ مُصِرّاً عَلَیْهَا فَهُوَ أَوّلَ مَنْ یَدْخُلُ النّارَ; کسی که بمیرد در حالی که از غیبت توبه کرده باشد، آخرین کسی است که وارد بهشت می شود، و کسی که بمیرد و از غیبت توبه نکرده و بر آن اصرار ورزیده باشد، نخستین کسی است که وارد دوزخ می شود».[3]
و در حدیثی از امام صادق(علیه السلام) می خوانیم: «وَالْغِیبَةُ تَأْکُلُ الْحَسَنَاتِ کَمَا تَأْکُلُ النَّارُ الْحَطَب; غیبت، حسنات را می خورد همان گونه که آتش هیزم را می خورد و نابود می کند».[4]
مشکل مهم غیبت چند چیز است:
نخست این که انگیزه های بسیار متنوعی دارد ازقبیل خودخواهی و حسد و کینه توزی و جاه طلبی و ریاکاری و انتقام جویی و سخریه و استهزاء و مانند آن.
در ذیل روایت قبل چنین آمده است: «وَأَصْلُ الْغِیبَةِ تَتَنَوَّعُ بعَشَرَةِ أَنْوَاع شفَاءِ غَیْظ وَمَسَاعَدَةِ قَوْم وَ تُهَمَة وَ تَصْدیقِ خَبَر بلا کَشْفِهِ وَ سُوءِ ظَنّ وَ حَسَد وَ سُخْرِیَّة وَتَعَجُّب وَ تَبَرُّم وَ تَزَیُّن; اصل غیبت از ده چیز ریشه می گیرد: فرو نشاندن خشم، کمک کردن (نامشروع) به گروهی، متهم ساختن افراد، تصدیق کردن خبری بدون اطلاع، داشتن سوء ظن، حسد، استهزاء و سخریه، اظهار تعجب، ناراحتی و خودستایی».
مشکل دیگر غیبت این است که به قدری رواج یافته که قبح آن در نظرها از بین رفته است و گاه نُقل بسیاری از مجالس می شود و حتی افراد ظاهراً باتقوا آلوده آن می شوند و همین امر، خطر آن را بیشتر می کند.
مشکل دیگر این که کسی که به غیبت گوش فرا می دهد در گناه غیبت کننده شریک است و ای بسا یک نفر غیبت کند و ده ها نفر در مجلس باشند و سخن او را بشنوند و اعتراض به او نکنند و همه در این گناه شریک شوند.
مشکل چهارم این که غیبت از گناهانی است که جنبه حق الناس دارد و چنان نیست که تنها با آب توبه بتوان آن را شست بلکه باید از غیبت شونده حلیت طلبید و وای به حال کسی که غیبت افرادی را کرده و آن افراد از دنیا رفته اند که حلیت طلبیدن غیر ممکن شده است. در این گونه موارد دستور داده شده که برای آن افراد تا می تواند استغفار کند و کار خیر انجام دهد شاید از او راضی شوند.
مشکل دیگر این که غیبت آثار اجتماعی شومی دارد و تنها یک رذیله اخلاقی شخصی نیست. غیبت سبب می شود حس اعتماد در جامعه ضعیف گردد و همکاری افراد با یکدیگر کم شود. افراد جامعه به یکدیگر بدبین گردند و پیوندهای اخوت و محبت و دوستی و همکاری سست شود.
حق الناس یا حق الله؟
در این که آیا غیبت یک حق الهی است یا مردمی در میان فقها گفتوگوست آن ها که آن را حق الله می دانند به روایاتی استدلال می کنند که می گوید: برای رهایی از عواقب غیبت استغفار برای صاحبش کافی است. ازجمله در حدیثی از امام صادق(علیه السلام) می خوانیم: «سُئِلَ النَّبیُّ(صلی الله علیه وآله) مَا کَفَّارَةُ الاِغْتِیَاب؟ قَالَ: تَسْتَغْفِرُ اللَّهَ لِمَنِ اغْتَبْتَهُ کُلَّمَا ذَکَرْتَهُ; از پیامبر اکرم (صلی الله علیه وآله) سؤال کردند: کفاره غیبت چیست؟ فرمود: کفاره اش این است که هر زمان به یاد غیبت شونده افتادی برای او استغفار کنی».[5]
آن ها که آن را حق الناس می دانند به روایاتی استدلال می کنند که می گوید: تا غیبت شونده راضی نشود خداوند غیبت کننده را نمی آمرزد. ازجمله در حدیثی از پیامبر اکرم(صلی الله علیه وآله) می خوانیم که فرمود: «إنّ صاحِبَ الغَیبَةِ لا یُغفَرُ لَهُ حتّی یَغفِرَ لَه صاحِبُه; غیبت کننده بخشوده نخواهد شد تا غیبت شونده او را عفو کند».[6]
ولی با توجه به این که قرآن مجید غیبت را تشبیه به خوردن گوشت برادر بعد از مرگ او کرده و می دانیم که هر جنایتی بر میت حق الناس است و دیه دارد بنابراین، تشبیه مذکور، حق الناس بودن غیبت را تأیید می کند.
به علاوه، هم در روایات آمده و هم عقل حاکم است که آبروی انسان مانند مال و جان اوست و هرگاه کسی صدمه ای بر مال و جان کسی وارد کند، تا جبران نکند یا حلیت نطلبد در امان نخواهد بود. همین طور است درباره آبروی او، که گاه ارزش آن از مال و جان هم بیشتر است.
البته اگر غیبت به گوش غیبت شونده نرسد و شخص غیبت کننده آن را نزد اشخاصی که در حضور آنان غیبت کرده، جبران نماید مثلاً بگوید: اشتباه کردم، معلوم نیست او دارای چنین صفاتی باشد و به علاوه اگر هم چنین باشد ای بسا ما از او بدتریم; خلاصه آبروی از دست رفته او را جبران نماید، درست مثل کسی که خسارتی در غیاب کسی به مال او زده و در همان جا آن را جبران می کند; در چنین صورتی نیازی به طلبیدن حلیت نیست.
دعای معروف روز دوشنبه امام سجاد(علیه السلام) نیز به خوبی نشان می دهد که غیبت حق الناس است.
البته جای تردید نیست که اگر حلیت طلبیدن سبب فتنه و فساد یا اذیت و آزار بیشتری شود باید از آن صرف نظر کرد و به دعا و استغفار و کار خیر قناعت نمود و شاید همان گونه که مرحوم علامه مجلسی در بحارالانوار گفته، ممکن است به این وسیله جمع میان اخبار شود یعنی اخباری که می گوید: باید حلیت طلبید، مربوط به جایی است که منشأ فتنه و فساد و اهانتی نشود و اخباری که می گوید: استغفار کافی است، ناظر به جایی است که منشأ چنین اموری گردد.[7]
البته در هر حال غیبت کننده باید در پیشگاه خدا از گناه خود توبه و استغفار کند.
این نکته نیز حائز اهمیت است که اگر غیبت به غیبت شونده برسد گناه مضاعفی خواهد بود یک گناه این که آبروی او را در میان جمعی برده و گناه دیگر این که او را آزار داده و غمگین ساخته است.
البته سزاوار است هنگامی که غیبت کننده برای عذرخواهی، توأم با تواضع و ندامت نزد غیبت شونده می آید، او هم محبت کند و از خطای او درگذرد تا مسأله به طور کامل پایان یابد.[8]
پی نوشت:
[1]. مکاسب محرمه، شیخ انصاری، بحث غیبت.
[2]. حجرات، آیه 12 .
[3]. بحارالانوار، ج 72، ص 275 .
[4]. همان، ص 257، ح 48 .
[5]. کافی، ج 2، ص 357، ح 4.
[6]. المحجة البیضاء، ج 5، ص 251.
[7]. بحارالانوار، ج 72، ص 242.
[8]. سند گفتار حکیمانه: مرحوم خطیب در مصادر منبع دیگری برای این گفتار حکیمانه نقل نمی کند جز این که می گوید: در مجمع الامثال میدانی چنین آمده است: «للعبد جهد العاجز». سپس می افزاید: به یقین «للعبد» غلط و «لغیبة» به جای آن صحیح است. (به خصوص این که واژه للعبد در این جمله هیچ مفهوم صحیحی ندارد). (مصادر نهج البلاغه، ج 4، ص 314). اضافه می کنیم: زمخشری آن را در ربیع الابرار (ج 2، ص 332) ضمن جمله های حکیمانه دیگری از امام(علیه السلام) نقل کرده و نیز ابن طلحه شافعی آن را در مطالب السؤول (ص 203) آورده است.
