[hadith]وَ قَالَ (علیه السلام): مَنْهُومَانِ لَا یَشْبَعَانِ؛ طَالِبُ عِلْمٍ، وَ طَالِبُ دُنْیَا.[/hadith]
دو کس هرگز سیر نمی شوند:
امام(علیه السلام) در این گفتار حکیمانه به دو گروه اشاره می کند که هرگز سیر نمی شوند، می فرماید: «دو شخصِ گرسنه اند که هرگز سیر نمی شوند: طالب علم و طالب دنیا»; (مَنْهُومَانِ لاَ یَشْبَعَانِ: طَالِبُ عِلْم وَ طَالِبُ دُنْیَا).
واژه «منهوم» از ماده «نَهَم» (بر وزن دهن) به معنای سیری ناپذیر بودن و اشتهای شدید به چیزی داشتن است. منهوم به معنای کسی است که این گونه شده است.
اما این که طالبان علم هرگز از طلب علم سیر نمی شوند به این دلیل است که اولاً علم، حد و مرزی ندارد و به فرموده قرآن: (وَ فَوْقَ کُلِّ ذی عِلْم عَلیمٌ).[1]
و در جای دیگر تمام معلومات انسان را در مقابل مجهولات، ناچیز می شمارد و می فرماید: (وَ ما أُوتیتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلاَّ قَلیلاً).[2]
و در مورد علم خداوند و حقایق جهان هستی می فرماید: «(وَ لَوْ أَنَّ ما فِی الاَْرْضِ مِنْ شَجَرَة أَقْلامٌ وَالْبَحْرُ یمُدُّهُ مِنْ بَعْدهِ سَبْعَةُ أَبْحُر ما نَفِدَتْ کَلِماتُ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ عَزیزٌ حَکیمٌ); و اگر همه درختان روی زمین قلم شود، و دریا برای آن مرکّب گردد، و هفت دریاچه به آن افزوده شود، این ها همه تمام می شود ولی کلمات خدا پایان نمی گیرد; خداوند عزیز و حکیم است».[3]
ثانیاً علم، نشاط آور است، روح را صیقل می دهد و در واقع غذای اصلی روح آدمی است و به همین دلیل طالبان علم هرگز از علم سیر نمی شوند بلکه هر مرحله ای را که طی کنند خواهان مرحله بالاتری هستند.
این سخن معروف است که بعضی از بزرگان در عین محرومیت مادی هنگامی که بعضی از مسائل پیچیده علمی را می گشودند به قدری لذت می بردند که می گفتند: «أینَ المُلوک وأبناءُ المُلوکِ من هذه اللذّة; کجا هستند پادشاهان و شاهزادگان که ببینند چنین لذتی از که ما می بریم».
نیز در زمان های گذشته بسیاری از دانشمندان تن به مسافرت های طولانی می دادند که بسیار مشکل آفرین بود تا محضر بعضی از اساتید را درک کنند و حتی گاه به یک روایت از روایات معصومین(علیهم السلام) برسند.
و اما طالبان دنیا نیز در عشق به دنیا و زرقوبرق و مواهب مادی آن آنقدر حرص و ولع دارند که با هیچ چیز سیر نمی شوند و به گفته شاعر:
هفت اقلیم ار بگیرد پادشاه *** همچنان در بند اقلیمی دگر
می دانیم که جغرافی دانان در گذشته تمام کره زمین را به هفت اقلیم تقسیم می کردند و شاعر به این نکته اشاره می کند که اگر همه زمین را به دنیاپرست بدهند باز هم سیر نمی شود و مایل است دست به کرات آسمانی دیگر بیندازد.
به همین دلیل در حدیث معروفی از امام کاظم(علیه السلام) آمده است: «مَثَلُ الدُّنْیا مَثَلُ ماءِ الْبَحْرِ، کُلَّما شَرِبَ مِنْهُ الْعَطْشانُ ازْدادَ عَطَشاً حتَّی یقْتُلَهُ; مَثَل دنیا، مَثَل آب دریاست که هرچه انسانِ تشنه از آن بنوشد، عطش او بیشتر می شود، به حدّی که او را می کشد».[4]
این گونه افراد که هرگز از دنیا سیر نمی شوند گرفتار بلاهای متعددی خواهند شد.
ازجمله گرفتار طول امل و آرزوهای دور و دراز می شوند و آخرت را به کلی فراموش می کنند همان گونه که در حدیث معروف نبوی و علوی آمده است: «أَمَّا طُولُ الاَْمَلِ فَینْسی الاْخِرَةَ».[5]
اضافه بر این، آرامش روح و جسم را به کلی از دست می دهند و اگر روزی بخشی از دنیایشان به خطر بیفتد به زمین و زمان بد می گویند و گاه دست به خودکشی می زنند.
علاوه بر همه این ها چون دنیا، دار مزاحمت است و هر کسی به بیش از حد نیاز خود برسد با خواسته های دیگران مزاحمت دارد، دشمنی و عداوت بسیاری را برای خود می خرد. حسودان نیز این گونه افراد را راحت نمی گذارند و پیوسته در انتظار زوال نعمت آن ها هستند.
ولی آن ها که قانع اند و اهل کفاف و عفاف اند از همه این آثار سوء و مرگبار در امان اند.[6]
پی نوشت:
[1]. یوسف، آیه 76 .
[2]. اسراء آیه 85 .
[3]. لقمان، آیه 27.
[4]. تحف العقول، ص 396.
[5]. کافی، ج 2، ص 335، ح 3.
[6]. سند گفتار حکیمانه: مرحوم خطیب در کتاب مصادر بعد از آن که این کلام نورانی را از شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید از پیامبر اکرم(صلی الله علیه وآله) نیز نقل می کند می افزاید: کلینی نیز آن را در کتاب کافی از سلیم بن قیس هلالی نقل می کند که امیر مؤمنان(علیه السلام) فرمود: از پیامبر اکرم(صلی الله علیه وآله) شنیدم که می فرمود: «مَنْهُومَانِ لا یشْبَعَانِ طَالِبُ دُنْیا وَطَالِبُ عِلْم» و سپس آن را از صدوق به سندش از امام صادق(علیه السلام) نقل می کند و ابن عبد ربه نیز آن را در عقد الفرید از ابن عباس ذکر کرده و روشن است که همه آن ها به ریشه وحی الهی باز می گردد. (مصادر نهج البلاغه،ج 4، ص 313)
