[hadith]وَ قَالَ (علیه السلام) لِقَائِلٍ قَالَ بحَضْرَتِهِ "أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ": ثَکِلَتْکَ أُمُّکَ، أَ تَدْرِی مَا الِاسْتِغْفَارُ؟ الِاسْتِغْفَارُ دَرَجَةُ الْعِلِّیِّینَ وَ هُوَ اسْمٌ وَاقِعٌ عَلَی ستَّةِ مَعَانٍ: أَوَّلُهَا النَّدَمُ عَلَی مَا مَضَی، وَ الثَّانِی الْعَزْمُ عَلَی تَرْکِ الْعَوْد إِلَیْهِ أَبَداً، وَ الثَّالِثُ أَنْ تُؤَدِّیَ إِلَی الْمَخْلُوقِینَ حُقُوقَهُمْ حَتَّی تَلْقَی اللَّهَ أَمْلَسَ لَیْسَ عَلَیْکَ تَبعَةٌ، وَ الرَّابعُ أَنْ تَعْمِدَ إِلَی کُلِّ فَرِیضَةٍ عَلَیْکَ ضَیَّعْتَهَا فَتُؤَدِّیَ حَقَّهَا، وَ الْخَامِسُ أَنْ تَعْمِدَ إِلَی اللَّحْمِ الَّذی نَبَتَ عَلَی السُّحْتِ فَتُذیبَهُ بالْأَحْزَانِ حَتَّی تُلْصِقَ الْجِلْدَ بالْعَظْمِ وَ یَنْشَأَ بَیْنَهُمَا لَحْمٌ جَدیدٌ، وَ السَّادسُ أَنْ تُذیقَ الْجِسْمَ أَلَمَ الطَّاعَةِ کَمَا أَذَقْتَهُ حَلَاوَةَ الْمَعْصِیَةِ؛ فَعِنْدَ ذَلِکَ تَقُولُ أَسْتَغْفِرُ اللَّهَ.[/hadith]
جلوه تاریخ درشرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید، ج 8، ص211
و قال علیه السّلام لقائل قال بحضرته استغفر الله: ثکلتک امک اتدری ما الاستغفار ان للإستغفار درجة العلیین، و هو اسم واقع علی ستة معان: اوّلها الندم علی ما مضی، و الثانی العزم علی ترک العود الیه ابدا. و الثالث ان تؤدّی الی المخلوقین حقوقهم حتی تلقی الله عز و جل املس لیس علیک تبعة. و الرابع ان تعمد الی کل فریضة علیک ضیعتها فتؤدی حقّها، و الخامس ان تعمد الی اللحم الذی نبت علی السحت فتذیبه بالاحزان حتی تلصق الجلد بالعظم، و ینشأ بینهما لحم جدید، السادس ان تذیق الجسم الم الطاعة کما اذقته حلاوة المعصیة، فعند ذلک تقول استغفر الله.
«و آن حضرت به کسی که در حضورش استغفر الله گفت، فرمود: مادر بر تو بگرید آیا می دانی استغفار چیست استغفار درجه بلندپایگان است و بر نامی اطلاق می شود که شش معنی لازمه آن است، نخست پشیمانی بر آنچه گذشت، دوّم تصمیم استوار که هرگز به سوی آن برنگردد، سوم آنکه حقوق خلق را به آنان چنان بپردازی که خداوند عز و جل را نرم و در حالی که بر تو گناهی نیست دیدار کنی، چهارم آنکه آهنگ ادای هر فریضه که بر تو بوده است و آن را تباه ساخته ای کنی، پنجم آنکه قصد آن کنی که گوشتی را که از حرام روییده است با اندوه ها چنان آب کنی که پوست تو به استخوان چسبد و میان پوست و استخوان گوشت نو بروید، ششم آنکه به جسم خویش درد طاعت را بچشانی همان گونه که شیرینی معصیت را به آن چشانده ای، در این هنگام می توانی بگویی: استغفر الله.»
ابن ابی الحدید پس از توضیح درباره کلمه «علیین» که در این جا جمع علّی است یعنی مرد بلند مرتبه و رد سخن قطب راوندی که آن را نام جایی زیر پایه عرش دانسته است و کلمه «سحت» که به معنی حرام است، بحثی درباره استغفار و توبه بر طبق عقیده معتزلیان آورده است که سرچشمه آن را همین گفتار امیر المؤمنین علیه السّلام دانسته است و گفته است در این سخن علی علیه السّلام با همه اختصار تمام اصول توبه و استغفار گنجانیده شده است.
