[hadith]وَ قَالَ (علیه السلام): خُذْ مِنَ الدُّنْیَا مَا أَتَاکَ، وَ تَوَلَّ عَمَّا تَوَلَّی عَنْکَ؛ فَإِنْ أَنْتَ لَمْ تَفْعَلْ، فَأَجْمِلْ فِی الطَّلَب.[/hadith]
تلاش معقول:
امام(علیه السلام) در این گفتار حکیمانه به دو نکته اشاره می کند که یکی زاهدانه است و دیگری عاقلانه. در نکته اول می فرماید: «از دنیا همان قدر را بگیر که به سراغ تو می آید و از آنچه از تو روی گردانده روی بگردان (و به دنبال آن مشتاب)»; (خُذْ مِنَ الدُّنْیَا مَا أَتَاکَ، وَتَوَلَّ عَمَّا تَوَلَّی عَنْکَ).
اشاره به این که هر انسانی در شرایط معمولی و کسب و کار عادی، درآمدی دارد که این درآمد خواه ناخواه به سراغ او می آید. مثلاً هنگامی که زراعت می کند معمولاً این زراعت درآمدی دارد و همچنین دامداری و تجارت و صنعت. ولی بسیار می شود که اضافه بر آن به سراغ انسان نمی آید. امام(علیه السلام) می فرماید: چه بهتر که تو هم به سراغ آن نروی و این حقیقت زهد و بی اعتنایی به دنیاست. هرگز منظور امام(علیه السلام) این نیست که انسان در خانه خود بنشیند تا رزق و روزی اش به سراغ او بیاید این همان چیزی است که با صراحت در روایات از آن نهی شده است. بلکه منظور آن است که اصرار بر افزودن مال و ثروت در جایی که اسبابش فراهم نیست نداشته باشد چراکه هم مشقت زیادی را بر انسان تحمیل می کند و هم ممکن است آلوده انواع گناهان و انحراف از مسیر شرع شود و ای بسا اگر به آن نرسد زبان به ناشکری و کفران بگشاید.
در جمله دوم می فرماید: «اگر چنین نمی کنی لااقل در طلب دنیا به صورت معقول تلاش کن (و تندروی مکن)»; (فَإِنْ أَنْتَ لَمْ تَفْعَلْ فَأَجْمِلْ فِی الطَّلَب).
اشاره به این که اگر اصرار داری بر مال و جاه خود بیفزایی، تندروی مکن; عاقلانه تلاش کن و آلوده گناهان مشو و به تعبیر دیگر مانند افراد حریص و دنیاپرست که به هر دری می زنند مباش. به یقین یک زندگی ساده و آبرومندانه و خالی از هرگونه آلودگی به گناه، بسیار افتخارآمیزتر است از زندگی پر زرق و برقی که از طریق تلاش خسته کننده و آلوده به انواع گناهان به دست آمده است.
در حدیثی که مرحوم کلینی در کافی آورده است می خوانیم که امام صادق(علیه السلام) فرمود: «خَرَجَ النَّبی(صلی الله علیه وآله) وَ هُوَ مَحْزُونٌ فَأَتَاهُ مَلَکٌ وَ مَعَهُ مَفَاتِیحُ خَزَائِنِ الاَْرْضِ فَقَالَ یا مُحَمَّدُ هَذهِ مَفَاتِیحُ خَزَائِنِ الاَْرْضِ یقُولُ لَکَ رَبُّکَ افْتَحْ وَ خُذْ مِنْهَا مَا شئْتَ مِنْ غَیرِ أَنْ تُنْقَصَ شَیئاً عِنْدی فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ(صلی الله علیه وآله) الدُّنْیا دَارُ مَنْ لاَ دَارَ لَهُ وَ لَهَا یجْمَعُ مَنْ لاَ عَقْلَ لَهُ فَقَالَ الْمَلِکُ وَالَّذی بَعَثَکَ بالْحَقِّ نَبیاً لَقَدْ سَمِعْتُ هَذَا الْکَلاَمَ مِنْ مَلَک یقُولُهُ فِی السَّمَاءِ الرَّابعَةِ حِینَ أُعْطِیتُ الْمَفَاتِیحَ; پیامبر اکرم(صلی الله علیه وآله) در حالی که غمگین بود از منزل خارج شد فرشته ای خدمت آن حضرت آمد در حالی که کلید گنج های زمین را در دست داشت عرض کرد: ای محمّد! این کلید گنج های زمین است پروردگارت می فرماید: آن ها را بگشا و هرچه می خواهی بردار بی آن که چیزی از مقام تو نزد من کم شود. پیامبر(صلی الله علیه وآله) فرمود: دنیا خانه کسی است که خانه دیگری ندارد و آن را کسی گردآوری می کند که عقلی ندارد. آن فرشته عرض کرد: قسم به خدایی که تو را مبعوث به حق کرده است عین این سخن را از فرشته ای در آسمان چهارم شنیدم در آن هنگام که کلید این گنج ها به دست من داده شد».[1]
مشکلات عظیمی که در دنیای دیروز و امروز و فردا وجود داشته، دارد و خواهد داشت ناشی از حرص حریصان و دنیاپرستان است که به سهم و حق خود از دنیا قانع نیستند و اصرار دارند از دیگران بگیرند و به خود بیفزایند. سرچشمه جنگ ها و نزاع ها و بسیاری از پرونده های سنگین دادگاه ها همین حرص دنیا و بیش از حق خود طلبیدن است و اگر به دستوری که امام(علیه السلام) فرموده عمل شود آتش جنگ ها خاموش می گردد و پرونده های دادگاه ها بسته خواهد شد. این سخن را با شعری از شاعر عرب پایان می دهیم هرچند سخن در این جا بسیار است.
یا حَرِیصاً قَطَع الأیّامَ فِی *** بُؤس عَیْش وَعَناء و تَعَب
لَیْسَ یَعدُوکَ مِنَ الرِّزقِ الّذی *** قَسَم اللّهُ فأجْمِل فی الطَّلَب
ای کسی که تمام روزها را در ناراحتی و رنج و تعب (برای افزودن مال و ثروت) می گذرانی! (بدان) آن رزقی که خدا برای تو مقرر کرده است از تو دریغ نخواهد شد بنابراین در طلب دنیا معقولانه رفتار کن.[2]
پی نوشت:
[1]. کافی، ج 2، ص 129، ح 8.
[2]. سند گفتار حکیمانه: مرحوم خطیب در مصادر تنها منبع دیگری که برای این گفتار حکیمانه ذکر می کند غررالحکم آمدی است که آن را با تفاوت مختصری نقل کرده است.(مصادر نهج البلاغه، ج 4، ص 283)
