[hadith]وَ قَالَ (علیه السلام): مِنْ هَوَانِ الدُّنْیَا عَلَی اللَّهِ أَنَّهُ لَا یُعْصَی إِلَّا فِیهَا، وَ لَا یُنَالُ مَا عِنْدَهُ إِلَّا بتَرْکِهَا.[/hadith]
در پستی دنیا همین بس!
درباره پستی دنیا و بی ارزش بودن زرق و برق آن در قرآن مجید تعبیرات مختلفی دیده می شود. گاهی از آن تعبیر به لهو و لعب شده: (وَمَا هَذهِ الْحَیَاةُ الدُّنْیَا إِلاَّ لَهْوٌ وَلَعِبٌ)[1] و گاه از آن تعبیر به زخرف شده و این که اگر مردمِ دنیاپرست همگی به دنیا اقبال نمی کردند به قدری دنیا بی ارزش بود که برای کافران خانه های پرزرق و برق و زینتی قرار می دادیم: (وَلَوْلاَ أَنْ یَکُونَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً لَّجَعَلْنَا لِمَنْ یَکْفُرُ بالرَّحْمَنِ لِبُیُوتِهِمْ سُقُفاً مِّنْ فَضَّة وَمَعَارِجَ عَلَیْهَا یَظْهَرُونَ وَلِبُیُوتِهِمْ أَبْوَاباً وَسُرُراً عَلَیْهَا یَتَّکِئُونَ وَزُخْرُفاً وَإِنْ کُلُّ ذَلِکَ لَمَّا مَتَاعُ الْحَیَاةِ الدُّنْیَا وَالاْخِرَةُ عِنْدَ رَبِّکَ لِلْمُتَّقِینَ).[2]
و در احادیث اسلامی به برگ درخت نیم جویده در دهان ملخ تشبیه شده است (وَإِنَّ دُنْیَاکُمْ عِنْدی لاََهْوَنُ مِنْ وَرَقَة فِی فَمِ جَرَادَة تَقْضَمُهَا).[3] و امثال این تعبیرات.
آنچه در این گفتار حکیمانه می بینیم تعبیر جدیدی در این زمینه است. امام(علیه السلام) می فرماید: «برای پستی دنیا (ی فریبنده و پرزرق و برق) همین بس که معصیت خداوند فقط در آن انجام می شود و برای رسیدن به پاداش الهی راهی جز ترک آن نیست»; (مِنْ هَوَانِ الدُّنْیَا عَلَی اللّهِ أَنَّهُ لاَ یُعْصَی إِلاَّ فِیهَا، وَ لاَ یُنَالُ مَا عِنْدَهُ إِلاَّ بتَرْکِهَا).
امام(علیه السلام) در این گفتار نورانی به دو نکته در پستی دنیا اشاره می کند: نخست این که جای معصیت الهی تنها اینجاست و دوم این که وسیله رسیدن به سعادت جاویدان ترک آن است.
عجیب آن است که در حدیثی از امام سجاد(علیه السلام) می خوانیم که می فرماید: «خَرَجنا مع الحُسَینِ فَما نَزَلَ مَنزلا وما ارتَحَل مِنه إلاّ ذَکَر یحیی بنَ زکرِیّا وقَتْلَه وقال یَوماً: وَمِن هَوانِ الدُّنیا علی اللهِ عزّ وجَلّ أنّ رأسَ یحیی بنَ زکرِیّا أُهدیَ إلی بَغیّ مِن بَغایا بنی إسرائیل; ما با امام حسین (پدرم به سوی کربلا) خارج شدیم امام هر زمان در منزلی پیاده می شد و یا از آن حرکت می کرد به یاد یحیی بن زکریا و قتل او می افتاد و روزی فرمود: در پستی دنیا در برابر خداوند متعال همین بس که سر یحیی بن زکریا (پیامبر بزرگ الهی) برای زن آلوده ای از زنان آلوده بنی اسرائیل هدیه فرستاده شد».[4] این تعبیر اشاره روشنی است به پیش بینی شهادت امام(علیه السلام).
امام کاظم(علیه السلام) در حدیث معروف هشام بن حکم که در آغاز جلد اوّل اصول کافی آمده است خطاب به هشام می فرماید: «یا هِشام! إنّ العُقَلاءَ ترَکوا فُضولَ الدُّنیا فَکَیف الذّنوب، وتَرْکُ الدّنیا مِن الفَضْلِ وتَرْکُ الذّنوب مِنَ الفَرْضِ; عاقلان اضافات دنیا را ترک کرده اند تا چه رسد به گناهان، چراکه ترک دنیا فضیلت است و ترک گناهان فریضه».[5]
از حدیث بالا به خوبی استفاده می شود که منظور از ترک دنیا ترک ضروریات و نیازهای زندگانی ساده نیست چراکه در احادیث دیگر، کمکی برای رسیدن به آخرت شمرده شده (نعم العون الدنیا علی الآخرة)[6] بلکه به تعبیر امام کاظم(علیه السلام) منظور فضول دنیاست، زرق و برق ها، زینت و تجملات بی حساب و مانند آن است بنابراین هیچ منافاتی بین کلام حکیمانه بالا و روایاتی که درباره لزوم برخورداری از حدّ معقول زندگی آمده نیست.
در حدیثی از امام صادق(علیه السلام) می خوانیم که پیغمبر گرامی اسلام(صلی الله علیه وآله) از راهی عبور می کرد، چشمش به بزغاله مرده ای افتاد که در محل گردآوری زباله ها افتاده بود، به اصحابش فرمود: ارزش این بزغاله چقدر است؟ عرض کردند: اگر زنده بود شاید به اندازه یک درهم نیز نبود. پیامبر(صلی الله علیه وآله) فرمود: «والّذی نَفْسی بیَدهِ لَلدُّنیا أهوَنُ عَلی اللهِ من هذا الجَدْی علی أهْلِه; دنیا کم ارزش تر است در پیشگاه خدا از این بزغاله در نزد صاحبانش»[7]. [8]
پی نوشت:
[1]. عنکبوت، آیه 64 .
[2]. زخرف، آیات 33-35.
[3]. نهج البلاغه، کلام 224.
[4]. بحارالانوار، ج 45، ص 90.
[5]. اصول کافی، ج 1، ص 17.
[6]. کافی، ج5، ص 72 .
[7]. کافی، ج 2، ص 129; بحارالانوار، ج 70، ص 55.
[8]. سند گفتار حکیمانه: مرحوم خطیب در مصادر می گوید: این گفتار حکیمانه را ابوعثمان جاحظ (متوفای 255) در تعدادی از کتاب هایش نقل کرده و آمُدی نیز در غررالحکم با تفاوت مختصری آورده است. (مصادر نهج البلاغه، ج 4، ص 280)
