[hadith]وَ فِی کَلَامٍ آخَرَ لَهُ (علیه السلام) یَجْرِی هَذَا الْمَجْرَی:
فَمِنْهُمُ الْمُنْکِرُ لِلْمُنْکَرِ بیَدهِ وَ لِسَانِهِ وَ قَلْبهِ، فَذَلِکَ الْمُسْتَکْمِلُ لِخِصَالِ الْخَیْرِ؛ وَ مِنْهُمُ الْمُنْکِرُ بلِسَانِهِ وَ قَلْبهِ وَ التَّارِکُ بیَدهِ، فَذَلِکَ مُتَمَسِّکٌ بخَصْلَتَیْنِ مِنْ خِصَالِ الْخَیْرِ وَ مُضَیِّعٌ خَصْلَةً؛ وَ مِنْهُمُ الْمُنْکِرُ بقَلْبهِ وَ التَّارِکُ بیَدهِ وَ لِسَانِهِ، فَذَلِکَ الَّذی ضَیَّعَ أَشْرَفَ الْخَصْلَتَیْنِ مِنَ الثَّلَاثِ وَ تَمَسَّکَ بوَاحِدَةٍ؛ وَ مِنْهُمْ تَارِکٌ لِإِنْکَارِ الْمُنْکَرِ بلِسَانِهِ وَ قَلْبهِ وَ یَدهِ، فَذَلِکَ مَیِّتُ الْأَحْیَاءِ.
وَ مَا أَعْمَالُ الْبرِّ کُلُّهَا وَ الْجِهَادُ فِی سَبیلِ اللَّهِ، عِنْدَ الْأَمْرِ بالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیِ عَنْ الْمُنْکَرِ، إِلَّا کَنَفْثَةٍ فِی بَحْرٍ لُجِّیٍّ؛ وَ إِنَّ الْأَمْرَ بالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیَ عَنِ الْمُنْکَرِ، لَا یُقَرِّبَانِ مِنْ أَجَلٍ وَ لَا یَنْقُصَانِ مِنْ رِزْقٍ؛ وَ أَفْضَلُ مِنْ ذَلِکَ کُلِّهِ کَلِمَةُ عَدْلٍ عِنْدَ إِمَامٍ جَائِرٍ.[/hadith]
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 21، ص: 464
التاسعة و الخمسون بعد ثلاثمائة من حکمه علیه السّلام:
(359) و قال علیه السّلام فی کلام آخر له یجری هذا المجری: فمنهم المنکر للمنکر بیده و لسانه و قلبه فذلک المستکمل لخصال الخیر و منهم المنکر بلسانه و قلبه و التّارک بیده فذلک متمسّک بخصلتین من خصال الخیر و مضیّع خصلة، و منهم المنکر بقلبه، و التّارک بیده و لسانه فذلک الّذی ضیّع أشرف الخصلتین من الثّلاث و تمسّک بواحدة، و منهم تارک لإنکار المنکر بلسانه و قلبه و یده فذلک میّت الأحیاء، و ما أعمال البرّ کلّها و الجهاد فی سبیل اللَّه عند الأمر بالمعروف و النّهی عن المنکر إلّا کنفثة فی بحر لجّیّ، و إنّ الأمر بالمعروف و النّهی عن المنکر لا یقرّبان من أجل، و لا ینقصان من رزق، و أفضل من ذلک [کلّه ] کلمة عدل عند إمام جائر. (84325- 84207)
اللغة:
(لجّة) الماء: أعظمه و بحر لجّی ذو ماء عظیم، و (النفثة): المرّة من نفثت الماء من فمی أی قذفته بقوّة.
المعنی:
المعروف و المنکر یطلق علی الواجب و الحرام فی قول الفقهاء: «یجب الأمر بالمعروف و النهی عن المنکر» لأنّ ظاهر لفظ المنکر القبیح الّذی یرادف الفحشاء و یقارنه فی آیات القرآن کما قال تعالی: «إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهی عَنِ الْفَحْشاءِ وَ الْمُنْکَرِ» (45- العنکبوت) و أمّا المعروف فیختصّ بالواجب بقرینة وجوب الأمر به، و أمّا إذا کان مندوبا أو مباحا فلا یجب الأمر به، کما أنّ لفظ الأمر المتعلّق به یخصّصه بالوجوب، لأنّ الأمر المطلق یفید الوجوب. و الأمر بالمعروف کالنهی عن المنکر یجبان بشرائط مقرّرة فی مقامه، و لهما مراتب کما ذکرنا، یسقط وجوب کلّ مرتبة غیر مقدورة و ینتقل إلی مرتبة نازلة حتّی ینتهی إلی الانکار بالقلب الّذی هو واجب بالنسبة إلی المنکر مطلقا. و لکن المستفاد من کلامه هذا علیه السّلام أمر أهمّ و أتمّ و یشبه أن یکون مقصوده الاعانة علی الخیر المطلق و الدّفاع عن الشرّ المطلق، فأشار إلی أنّ أهل الخیر ینقسمون إلی ثلاث مراتب باعتبار استعداداتهم و جوهر ذاتهم. فمنهم خیّرون مطلقا و طاردون للشرّ و المنکر بالید و اللّسان و القلب، و هم المهذّبون و واصلون إلی أعلی درجات الخیر المعبّر عنه فی الفلسفة التربویة الفارسیة بقولهم «پندار نیک، کردار نیک، گفتار نیک». و منهم من حاز الدرجة الثانیة، و هو المنکر بلسانه و قلبه و التارک بیده، یعنی بلغ فی التربیة الاخلاقیة إلی حیث صار لسانه خیّرا و داعیا إلی الخیر و قلبه طاهرا ینوی الخیر، و لکن لم یصر عمله خیرا مطلقا فذلک حصّل خصلتین من خصال الخیر و منهم المنکر بقلبه، أی نیّته الخیر و لکن لم یملک لسانه و یده لیکونا ممحّضا للخیر و داعیا إلیه بوجه مطلق، فقد ذهب منه أشرف الخصلتین.
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 21، ص: 465
و الدّلیل علی إرادة هذا المعنی العامّ التامّ قوله (و ما أعمال البرّ کلّها و الجهاد فی سبیل اللَّه عند الأمر بالمعروف و النهی عن المنکر إلّا کنفثة فی بحر لجّی) فکلامه علیه السّلام یرجع إلی الأمر بالمعروف و النهی عن المنکر بالنظر إلی الوجهة الأخلاقیة للامر و الناهی، لا بالنظر إلی حکمه الفقهی المعنون فی کتاب الأمر بالمعروف و النهی عن المنکر فی الفقه.
الترجمة:
در سخن دیگر آن حضرت که در این باب است چنین فرماید:
برخی از آنان منکر را بدست و زبان و دل برانند و آن کسی است که همه خصائل نیکی را کامل کرده، و برخی منکر را با زبان و دل برانند و دست را وانهند این دو خصلت خیر را داراست و یک خصلت را ضایع گزارده، و برخی تنها بهمان دل خود انکار منکر کند و با دست زبان تارک آن باشد اینست که أشرف خصال را نهاده و بیکی از آن سه تمسّک دارد، و برخی انکار منکر را با زبان و دل و دست همه وانهاده او چون مرده ایست میان زنده ها، و همه کردارهای نیک و حتّی جهاد و جانبازی در راه خدا نسبت بأمر بمعروف و نهی از منکر چون مشتی آبست در دریای ژرف و براستی که أمر بمعروف و نهی از منکر مرگ مقدّر را جلوتر نیندازند، و مایه نقصان روزی مقدّر نباشند، و بهتر از همه اینها یک کلمه حق و عدالتی است که در برابر پیشوای ستمگری گفته شود.
