[hadith]وَ قَالَ (علیه السلام) لِجَابرِ بْنِ عَبْد اللَّهِ الْأَنْصَارِیِّ: یَا جَابرُ، قِوَامُ الدِّینِ وَ الدُّنْیَا بأَرْبَعَةٍ: عَالِمٍ مُسْتَعْمِلٍ عِلْمَهُ، وَ جَاهِلٍ لَا یَسْتَنْکِفُ أَنْ یَتَعَلَّمَ، وَ جَوَادٍ لَا یَبْخَلُ بمَعْرُوفِهِ، وَ فَقِیرٍ لَا یَبیعُ آخِرَتَهُ بدُنْیَاهُ. فَإِذَا ضَیَّعَ الْعَالِمُ عِلْمَهُ اسْتَنْکَفَ الْجَاهِلُ أَنْ یَتَعَلَّمَ، وَ إِذَا بَخِلَ الْغَنِیُّ بمَعْرُوفِهِ بَاعَ الْفَقِیرُ آخِرَتَهُ بدُنْیَاهُ. یَا جَابرُ، مَنْ کَثُرَتْ نِعَمُ اللَّهِ عَلَیْهِ، کَثُرَتْ حَوَائِجُ النَّاس إِلَیْهِ؛ فَمَنْ قَامَ لِلَّهِ فِیهَا بمَا یَجِبُ فِیهَا، عَرَّضَهَا لِلدَّوَامِ وَ الْبَقَاءِ، وَ مَنْ لَمْ یَقُمْ فِیهَا بمَا یَجِبُ، عَرَّضَهَا لِلزَّوَالِ وَ الْفَنَاءِ.[/hadith]
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 21، ص: 459
السابعة و الخمسون بعد ثلاثمائة من حکمه علیه السّلام:
(357) و قال علیه السّلام لجابر بن عبد اللَّه الأنصاری: یا جابر، قوام [الدّین و- ج 19 ابن أبی الحدید ط مصر] الدّنیا بأربعة: عالم مستعمل علمه، و جاهل لا یستنکف أن یتعلّم، و جواد لا یبخل بمعروفه، و فقیر لا یبیع آخرته بدنیاه، فإذا ضیّع العالم علمه استنکف الجاهل أن یتعلّم، و إذا بخل الغنیّ بمعروفه باع الفقیر آخرته بدنیاه. یا جابر، من کثرت نعم اللَّه علیه کثرت حوائج النّاس إلیه فمن قام للّه فیها بما یجب فیها عرّضها للدّوام و البقاء، و من لم یقم فیها بما یجب عرّضها للزّوال و الفناء. (84098- 84014)
المعنی:
العلم مصباح الهدایة للجامعة البشریّة فی شتّی نواحی حیاته، و لا یمکن الارتقاء فی الشئون المعنویّة و المادیّة و الروحیّة و الجسمیّة و الدینیّة و الدنیویّة إلّا بالعلم و المعرفة، و إنّما یثمر العلم فی ترقیة شئون الحیاة باستعماله و العمل به، و إلّا فمجرّد الصور الذهنیّة لا تفید شیئا إذا لم تقترن بالعمل و لا تقع فی سبیل الاستفادة و الاجراء. و حیث إنّ العلم قائم بوجود العالم و العالم معرض للموت و الفناء کسائر الأفراد فلا بدّ من بقاء العلم و العالم من وجود المتعلّم و المستفید لیقوم التّلمیذ مقام الاستاذ إذا مات أو عجز عن العمل، فالجاهل المتعلّم هو الرکن الثانی لقوام العالم و بقائه. و حیث إنّ العمل بالعلم و تعلیمه و إبقائه یحتاج إلی مصارف مالیّة من معاش العالم و مصارف تحصیل المتعلّم و المدارس و المکاتب و الکتب المحتاج إلیها لحفظ العلم و للتعلیم، فلا بدّ من وجود الأفراد ذوی الثروة و الجود لیصرفوا مالهم فی هذا السبیل و ینشئوا مدارس و مکاتب و خزنة الکتب و یبنوا جامعات و مساجد للدّرس و العبادة، فهذا هو الرکن الثالث لقوام الدّین و الدّنیا. و حیث إنّ الفقر و الحاجة ماسّة بالاجتماع البشری من وجوه شتّی فلا بدّ من حسن النظام الاجتماعی أن یکون الفقیر صابرا دیّنا لا یبیع آخرته بدنیاه فیرتکب الجرائم المخلّ بنظام الاجتماع کالسرقة و الخیانة و الضوضاء، فیصیر الفقیر الصابر الدّین هو الرکن الرابع. و کلّ هذه الأرکان الأربعة یرتبط بعضها ببعض و إذا اخلّ منها رکن یسری خلله إلی سائر الأرکان، فاذا ضیّع العالم علمه استنکف الجاهل من التعلّم لما رأی من عدم فائدة العلم مع الصّعوبة فی طریق تحصیله، و إذا بخل الغنیّ بمعروفه الواجب علیه فی صرف ماله اختلّ نظام العلم و المعرفة و ینقص التربیة المؤثّرة فی نفوس الفقراء
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 21، ص: 460
فصاروا جهلة غیر مثقفین و یبیعوا الاخرة بالدّنیا، و یرتکبوا الجرائم العظمی. و نبّه علیه السّلام فی آخر کلامه إلی أنّ شکر نعم اللَّه من العلم و المال و غیرهما بالقیام فیها بما یجب من بذلها للمستحقّ و صرفها فی مصارفها، و إلّا فیکون کفرانا لها موجبا لزوالها و فنائها.
الترجمة:
بجابر بن عبد اللَّه أنصاری فرمود: أی جابر نظام جهان بر چهار پایه استوار است دانشمندی که علم خود را بکار بندد، و نادانی که از آموختن دانش سرباز نزند و بخشنده ای که از صرف مال خود دریغ نورزد، و فقیری که آخرتش را بدنیا نفروشد و چون دانشمند علم خود را ضایع گذاشت و بدان عمل نکرد، نادان از تحصیل و آموختن علم روگردان می شود، و چون توانگر بمال خود دریغ کرد و بمصرف شایسته صرف نکرد فقیر هم آخرتش را بدنیا بفروشد. ای جابر هر کس نعمت فراوان خدا را داشت نیاز مردم بوی بسیار گردد و هر کس برای خدا بدانچه در شکر نعمتش باید قیام کند آن نعمت را در معرض دوام و پایش نهاده، و هر کس بدانچه بایدش در نعمت حق قیام نکند آنرا در معرض زوال و فنا در آورده و از دست بدهد.
علی با جابر انصاری راد حکیمانه چنین داد سخن داد
که ای جابر قوام دین و دنیا بود بر چار پایه پای بر جا
بدانشمند اندر کار دانش بدانشجوی باهوش پر ارزش
بثروتمند راد با سخاوت که صرف حق نماید مال و ثروت
بدرویش صبور با دیانت که نفروشد بدنیا دین و ملّت
چه دانا علم خود را کرد ضایع ز کسب علم نادان گشت مانع
توانگر چون باحسان بخل ورزید فقیر از آخرت چشمان بپوشید
أیا جابر هر آن کس نعمت افزود نیاز مردمان بر خود بیفزود
اگر صرف نعم در راه حق کرد دوام نعمتش را مستحق کرد
و گر در راه باطل صرف سازد بزودی نعمت خود را ببازد
