[hadith]وَ قَالَ (علیه السلام): لَا شَرَفَ أَعْلَی مِنَ الْإِسْلَامِ، وَ لَا عِزَّ أَعَزُّ مِنَ التَّقْوَی، وَ لَا مَعْقِلَ أَحْسَنُ مِنَ الْوَرَعِ، وَ لَا شَفِیعَ أَنْجَحُ مِنَ التَّوْبَةِ، وَ لَا کَنْزَ أَغْنَی مِنَ الْقَنَاعَةِ، وَ لَا مَالَ أَذْهَبُ لِلْفَاقَةِ مِنَ الرِّضَی بالْقُوتِ، وَ مَنِ اقْتَصَرَ عَلَی بُلْغَةِ الْکَفَافِ فَقَد انْتَظَمَ الرَّاحَةَ وَ تَبَوَّأَ خَفْضَ الدَّعَةِ، وَ الرَّغْبَةُ مِفْتَاحُ النَّصَب وَ مَطِیَّةُ التَّعَب، وَ الْحِرْصُ وَ الْکِبْرُ وَ الْحَسَدُ دَوَاعٍ إِلَی التَّقَحُّمِ فِی الذُّنُوب، وَ الشَّرُّ جَامِعُ مَسَاوِئِ الْعُیُوب.[/hadith]
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 21، ص: 457
السادسة و الخمسون بعد ثلاثمائة من حکمه علیه السّلام:
(356) و قال علیه السّلام: لا شرف أعلی من الإسلام، و لا عزّ أعزّ من التّقوی، و لا معقل أحسن من الورع، و لا شفیع أنجح من التّوبة، و لا کنز أغنی من القناعة، و لا مال أذهب للفاقة من الرّضا بالقوت، و من اقتصر علی بلغة الکفاف فقد انتظم الرّاحة و تبوّأ خفض الدّعة، و الرّغبة مفتاح النّصب، و مطیّة التّعب و الحرص و الکبر و الحسد دواع إلی التّقحّم فی الذنوب، و الشّرّ جامع لمساوی العیوب. (84013- 83938)
المعنی:
قد عدّد علیه السّلام فی هذا الکلام محاسن السیر و فضائل أخلاق البشر، و أشار إلی اصول الرذائل و مصدر مساوی الخصائل فعدد القسم الأوّل فی سبعة خصال فاضلة. بدأ فیها بالاسلام و صرّح بأنه أعلی شرف للانسان، ثمّ أشار إلی التقوی کثمرة لهذا الشرف الأعلی و بیّن أنه الغایة القصوی للعزّة و الکرامة عند اللَّه و عند الناس و الورع حصن حصین عن مکائد الشیطان و النفس الأمّارة، و من ابتلی بالمعصیة و یدور وراء الشفیع فأنجح الشفاء التوبة و الانابة، و الکنز الوفیر الّذی لا ینفد هو القناعة بما رزقه اللَّه، و الرضا بالقوت أذهب للحاجة من کل مال و ثروة، و ترک الحرص موجب للرّاحة و الدّعة. ثمّ أشار إلی أنّ الاشتیاق بالدّنیا مفتاح کلّ نصب و ألم، و موجب لکلّ تعب و غمّ، و العلّة الاولی لکلّ ذنب هو الحرص و الکبر و الحسد. قال الشارح المعتزلی: کان أبو ذر جالسا بین الناس فأتته امرأة، فقالت: أنت جالس بین هؤلاء و لا و اللَّه ما عندنا فی البیت هفّة و لا سفّة- ای مشروب و لا مأکول- فقال: یا هذه إنّ بین أیدینا عقبة کؤودا، لا ینجو منها إلّا کلّ مخفّ، فرجعت و هی راضیة. أقول: کان أبو ذر یناضل الأغنیاء و الامراء لتحصیل حقوق المظلومین و الفقراء فرجعت إلیه هذه المرأة الفقیرة المؤمنة، فأجابها بترک الحرص و القناعة، فرضیت
الترجمة:
فرمود: شرافتی از مسلمانی برتر نیست، عزّتی از پرهیزکاری آبرومندتر نیست، دژی بهتر از ورع نیست، شفیعی از توبه با نفوذتر و کامیاب تر نیست، گنجی از قناعت بی نیازتر نیست، و هیچ مالی از رضامندی بقوت مقدّر حاجت برآورتر نیست
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 21، ص: 458
هر کس بکفاف معاش اکتفاء کند راحتش منظم است و در آسایش جایگزین است حبّ دنیا کلید رنج و بلا است و پاکش تعب و عنا، حرص و کبر و حسد وسائل فرو افتادن در گناهان می باشند، و شرّانگیزی جامع بدترین عیوب هستند.
ای بشر هیچ شرف به ز مسلمانی نیست گر مسلمان نشوی سیرت سلمانی چیست؟
عزتی نیست که برتر شمریش از تقوی چون ورع هیچ دژی نیست در عالم برپا
نیست چون توبه شفیعی که بود نافذتر چون قناعت نبود گنج خمی پر گوهر
نیست مالی که علاج تو بود از فاقه چون رضای تو بقوتی که رسد هر ساعه
هر که را بس شود آنچش که کفاف روزیست راحتش منتظم و بهره او پیروزیست
حب دنیا است کلید غم و رنج و اندوه پاکش درد سر و مانع از فرّ و شکوه
حرص و کبر و حسدت مایه اثم است و گنه شر بود جامع هر عیبی و هر روز سیه
