[hadith]وَ قَالَ (علیه السلام): إِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ وَضَعَ الثَّوَابَ عَلَی طَاعَتِهِ، وَ الْعِقَابَ عَلَی مَعْصِیَتِهِ، ذیَادَةً لِعِبَادهِ عَنْ نِقْمَتِهِ، وَ حِیَاشَةً لَهُمْ إِلَی جَنَّتِهِ.[/hadith]
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 21، ص: 452
الثالثة و الخمسون بعد ثلاثمائة من حکمه علیه السّلام:
(353) و قال علیه السّلام: إنّ اللَّه سبحانه وضع الثّواب علی طاعته و العقاب علی معصیته، ذیادة لعباده عن نقمته، و حیاشة لهم إلی جنّته. (83807- 83785)
اللغة:
(الذّود): الدّفع و المنع. (حشت) الابل: جمعتها- مجمع البحرین.
المعنی:
یظهر من کلامه هذا أنّ الثواب علی الطاعة و العقاب علی المعصیة جعل شرعی و لا یکونان عقلیّین، و هو خلاف ظاهر کلام المتکلّمین حیث جعلوهما عقلیّین فیمکن أن یقال: إنّ العقل یحکم بحسن الطاعة و قبح المعصیة و بجواز المثوبة علی المطیع و عقوبة العاصی و أمّا ترتّب الثواب علی الطاعة أو العقاب علی المعصیة فأمر شرعی کالمثوبات و العقوبات القانونیة، أو المراد أنّ المثوبات و العقوبات بحدودها المقرّرة أمر شرعی و إن کانا فی ذاتهما عقلیّین.
و ظاهر کلامه یوافق مذهب الأشاعرة، و لکن الشارح المعتزلی قال: و هذا هو مذهب أصحابنا إنّ اللَّه تعالی لمّا کلّف العباد التکالیف الشّاقّة و قد کان یمکنه أن یجعلها غیر شاقّة علیهم بأن یزید فی قدرهم، وجب أن یکون فی مقابلة تلک التکالیف ثواب- إلی أن قال: و لا بدّ أن یکون فی مقابلة فعل القبیح عقاب و إلّا کان سبحانه ممکنا الانسان من القبیح مغریا له بفعله- إلخ.
أقول: فی دلالة کلامه علیه السّلام علی ما ذکره تأمّل ظاهر، و تحقیق المقام یحتاج إلی بسط لا یناسب هذا المختصر.
الترجمة:
راستی که خداوند سبحان برای فرمانبردنش ثواب مقرّر کرده، و برای نافرمانیش عقوبت، برای منع بنده هایش از بدبختی، و گسیل کردن آنان بسوی بهشت خود.
ثواب طاعت و کیفر بمعصیت ز خدا برای حفظ عباد است از عذاب و بلا
بدین وسیله خدا بندگان بسوی بهشت گسیل کرده که بینند جنّة المأوی
