[hadith]وَ قَالَ (علیه السلام): یَا أَیُّهَا النَّاسُ، مَتَاعُ الدُّنْیَا حُطَامٌ مُوبئٌ، فَتَجَنَّبُوا مَرْعَاهُ، قُلْعَتُهَا أَحْظَی مِنْ طُمَأْنِینَتِهَا وَ بُلْغَتُهَا أَزْکَی مِنْ ثَرْوَتِهَا؛ حُکِمَ عَلَی مُکْثِرٍ مِنْهَا بالْفَاقَةِ، وَ أُعِینَ مَنْ غَنِیَ عَنْهَا بالرَّاحَةِ؛ مَنْ رَاقَهُ زبْرِجُهَا أَعْقَبَتْ نَاظِرَیْهِ کَمَهاً، وَ مَنِ اسْتَشْعَرَ الشَّغَفَ بهَا مَلَأَتْ ضَمِیرَهُ أَشْجَاناً، لَهُنَّ رَقْصٌ عَلَی سُوَیْدَاءِ قَلْبهِ هَمٌّ یَشْغَلُهُ وَ غَمٌّ یَحْزُنُهُ، کَذَلِکَ حَتَّی یُؤْخَذَ بکَظَمِهِ، فَیُلْقَی بالْفَضَاءِ مُنْقَطِعاً أَبْهَرَاهُ، هَیِّناً عَلَی اللَّهِ فَنَاؤُهُ وَ عَلَی الْإِخْوَانِ إِلْقَاؤُهُ؛ وَ إِنَّمَا یَنْظُرُ الْمُؤْمِنُ إِلَی الدُّنْیَا بعَیْنِ الِاعْتِبَارِ وَ یَقْتَاتُ مِنْهَا ببَطْنِ الِاضْطِرَارِ وَ یَسْمَعُ فِیهَا بأُذُنِ الْمَقْتِ وَ الْإِبْغَاضِ؛ إِنْ قِیلَ أَثْرَی، قِیلَ أَکْدَی، وَ إِنْ فُرِحَ لَهُ بالْبَقَاءِ، حُزنَ لَهُ بالْفَنَاءِ؛ هَذَا وَ لَمْ یَأْتِهِمْ یَوْمٌ فِیهِ یُبْلِسُونَ.[/hadith]
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 21، ص: 448
الثانیة و الخمسون بعد ثلاثمائة من حکمه علیه السّلام:
(352) و قال علیه السّلام: [یا] أیّها النّاس، متاع الدّنیا حطام موبیءٌ فتجنّبوا مرعاه، قلعتها أحظی من طمأنینتها، و بلغتها أزکی من ثروتها حکم علی مکثریها بالفاقة، و أعین من غنی عنها بالرّاحة، و من راقه زبرجها أعقبت ناظریه کمها، و من استشعر الشّعف بها ملأت ضمیره أشجانا، لهنّ رقص علی سویداء قلبه، همّ یشغله، و همّ یحزنه، کذلک حتّی یؤخذ بکظمه فیلقی بالفضاء، منقطعا أبهراه، هیّنا علی اللَّه فناؤه و علی الإخوان إلقاؤه، و إنّما ینظر المؤمن إلی الدّنیا بعین الإعتبار و یقتات منها ببطن الاضطرار، و یسمع فیها بأذن المقت و الإبغاض إن قیل أثری قیل أکدی، و إن فرح له بالبقاء حزن له بالفناء، هذا و لم یأتهم یوم فیه یبلسون. (83784- 83673)
اللغة:
(الحطام): ما تکسّر من الحشیش و الیبس. (موبیء): محدث للوباء، و هو
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 21، ص: 449
مرض مهلک معروف. (مرعی): بقعة ترعی فیه الماشیة کقولک: مأسدة أی فیه الأسد (القلعة): الرحلة و الانخلاع. (الحظوة): المنفعة و اللّذة (البلغة): ما یتبلغ به من القوت (الثروة): الیسار و الغنی (راقه): أعجبه (الزبرج): الزینة (الکمه) العمی الشدید و قیل: العمی خلقة. (الشغف): الحبّ النافذ فی القلب. (الأشجان) الأحزان و العوارض المولمة. (الرقص) بفتح القاف: الغلیان و الحرکة و الاضطراب (الکظم) بفتح الظاء مجری النفس (الابهران): عرقان متّصلان بالقلب (أکدی): قلّ خیره (الابلاس): الیأس من الرحمة.
الاعراب:
موبیء: من أوبی یوبی صفة لحطام. أحظی وصف تفضیل: خبر لقوله: قلعتها کمها مفعول ثان لقوله: أعقبت و فاعله ضمیر مستتر راجع إلی الدّنیا، همّ خبر لمبتدأ محذوف أی هی همّ و جملة یحزنه صفة له. منقطعا حال من الضمیر فی قوله: یلقی نائب مناب الفاعل و أبهراه مفعول لقوله: منقطعا، و هیّنا حال بعد حال. أثری فعل من باب الافعال و فاعله ضمیر مستتر یرجع إلی الموصول فی قوله: من استشعر و کذا قوله أکدی، فرح مبنی للمفعول و له نائب عن فاعل، و حزن مبنی للمفعول و علیه نائب مناب فاعله.
المعنی:
قد نبّه علیه السّلام علی أنّ متاع الدّنیا سواء کان مالا أو جمالا أو جاها موجب لتعرّض النفس الانسانیة بمرض مهلک و هو حبّ الدّنیا، و حبّ الدنیا للرّوح کالوباء للجسم قلّما ینجو منه المبتلی به، و یصعب البرء عنه، فالأولی الاجتناب عنه رأسا و الانخلاع عنه و عدم التملک منه إلّا بمقدار الضّرورة و رفع الحاجة الماسّة.
ثمّ نبّه علی أنّ الاکثار من حطام الدنیا لیس موجبا لرفع الفاقة و الحاجة بل موجد للفاقة و مزید الاحتیاج إلی حفظه و تنمیته.
قال الشارح المعتزلی: و إنّما حکم علی مکثریه بالفاقة و الفقر لأنّهم لا ینتهون إلی حدّ من الثروة و المال إلّا و جدّوا و اجتهدوا و حرصوا فی طلب الزیادة
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 21، ص: 450
علیه، فهم فی کلّ أحوالهم فقراء إلی تحصیل المال کما أنّ من لا مال له أصلا یجدّ و یجتهد فی تحصیل المال، بل ربما کان جدّهم و حرصهم علی ذلک أعظم من کدح الفقیر و حرصه.
فمن غنی عن متاع الدّنیا أی ترک ما لا ضرورة له به فقد استراح من کثیر من الکدّ و الهمّ، و لکن من أحبّه من صمیم قلبه و نظر إلیه کمحبوب بالذات یملأ ضمیره من الأشجان و الهموم التی ترقص دائما علی صفحة فؤاده، و تسلب عنه الراحة و السکون فی کل أوقاته، و یعروه همّ نافذ فی القلب یسدّ علیه التّنفس و یطیره فی الفضاء حتّی یلقی هالکا یقطع عروق قلبه أی یسلب عن قلبه التعلّق بالعلم و العمل الاخروی.
اقتباس و کأنّه [کذلک حتّی یؤخذ بکظمه فیلقی بالفضاء، منقطعا أبهراه] مقتبس من قوله تعالی: «حُنَفاءَ لِلَّهِ غَیْرَ مُشْرِکِینَ بهِ وَ مَنْ یُشْرِکْ باللَّهِ فَکَأَنَّما خَرَّ مِنَ السَّماءِ فَتَخْطَفُهُ الطَّیْرُ أَوْ تَهْوِی» (31- الحجّ) و قد سقط عن عین عنایة اللَّه فیهون علیه فناؤه و عن عین الاخوان المؤمنین فیهون علیهم إلقاؤه فی هذه المهلکة.
و لکن المؤمن یتوجّه إلی الدّنیا باعتبار أنّها توجب العبرة و تدفع الاضطرار فی المعیشة و إدامة الحیاة، فلا یأخذ منها إلّا مقدار القوت، و لا یسمع رنینها الفتانة إلّا بالبغض، لأنّ من أحبّها ذا أثری و حصل متاعها قلّ خیره و اشتدّ فقره، و إن سرّ أصدقاؤه بلقائه لم یلبثو أن یحزنوا بموته و فنائه، و ان له یوم الابلاس و الافلاس من رحمة اللَّه.
الترجمة:
أیا مردم، کالای دنیا هر چه باشد خرده گیاه خشکیده و وباء خیزیست خود را از چراگاه آن بر کنار دارید، دل کندن از آن لذت بخش تر است از دلدادن بدان و قوت زیستن آن دلنشین تر است از ثروت و انباشتن آن، هر کس بسیارش بدست آورد محکوم بنیازمندی شود، و هر کس از آن بی نیازی گزید باستراحت خود کمک گرفته، هر که را زیورش دل ربود دو چشمش را بدنبال کوری مادرزاد و عمیق سپرد و هر کس عشقش بدل گرفت درون خود را پر از غمهای متلاطم ساخت که بر صفحه
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 21، ص: 451
قلبش رقصانند، دچار اندوهی پیوسته شود که نفس را بگیرد و بپرتگاهی او را بپراند و رگهای دلش را بگسلاند، نابودیش در نظر خداوند آسان آید، و به پرتگاه افتادنش نزد و دوستانش سهل و بی أهمیت جلوه گر شود، و کسی بر هلاکتش أفسوس نخورد همانا مؤمن دنیا را بدیده عبرت انگیز نگرد، و باندازه رفع ضرورت قوت از آن بخورد، آهنک دلربای آنرا با گوش دشمنی و بغض نیوشد، دوست دنیا را تا گویند که توانگر شد گویند بی خیر و بینوا گردید، و تا وجودش را مسرت بخش یابید از مرگش بایست گریه کرد و نالید، با این حال هنوز روز بدبختی و نومیدی آنان نرسیده و در انتظار آنها است.
کالای جهان حطام تب خیز وبا است بر صاحب خود غم است و اندوه و بلا است
دوری کن از این چراگه زهر آلود دل بر کن و آسوده زی و بی تش و دود
هر کس که غنی تر است محتاج تر است آسوده تر آن کس که ز دنیا بدر است
هر دیده که از زیور آن شد روشن در عاقبتش کوری آن مستیقن
هر کس که بدان عاشق و دلباخته شد صد کوره غم در دل او ساخته شد
غمها همه در صفحه قلبش رقصان اندوه بر آرد نفسش در خفقان
پرتاب شود چنانکه برّد دو رگش از قلب برآیدش جان ز لبش
از دیده حق سهل بود نابودیش وز دیده خلق سرنگون بودن و ریش
مؤمن بجهان ز چشم عبرت نگرد جز رفع ضرورتی از آن برنبرد
آهنگ جهان گوش خراش است بر او نه سور و نه کاسه و نه آش است بر او
