[hadith]وَ قَالَ (علیه السلام): الثَّنَاءُ بأَکْثَرَ مِنَ الِاسْتِحْقَاقِ مَلَقٌ، وَ التَّقْصِیرُ عَنِ الِاسْتِحْقَاقِ عِیٌّ أَوْ حَسَد.[/hadith]
حدّ مدح و ستایش:
امام علیه السلام در این گفتار حکیمانه به مطلب مهمی درباره افراط و تفریط در ستایش افراد اشاره کرده، می فرماید: «مدح و ستایش بیش از حدّ استحقاق، تملق است و کمتر از استحقاق، عجز و درماندگی و یا حسد است»؛ (الثَّنَاءُ بأَکْثَرَ مِنَ آلاِسْتِحْقَاقِ مَلَقٌ، وَالتَّقْصِیرُ عَنِ آلاِسْتِحْقَاقِ عِیٌّ أَوْ حَسَدٌ).
شک نیست که مدح و ستایش در حد اعتدال، کاری است بسیار پسندیده، زیرا از یکسو سبب تشویق شخصی می شود که کاری در خور ستایش انجام داده و یا فضیلتی ازنظر اوصاف انسانی دارد، و احساس می کند که افراد، قدردانِ کارها و صفات او هستند و همین امر او را در ادامه راه دلگرم می سازد، به گونه ای که مشکلات را به راحتی تحمل می کند. از سوی دیگر هنگامی که دیگران ببینند افراد نیکوکار و یا کسانی که موصوف به صفات انسانی هستند مورد مدح و ستایش قرار می گیرند، آنها نیز تشویق می شوند و همین امر سبب گسترش کارهای نیک و صفات نیک در جامعه می شود. به همین دلیل در هر عصر و زمان به خصوص در عصر ما برنامه هایی برای بزرگداشت افراد و دادن جوایز به آنها در حضور جمعی از شخصیتها برپا می شود و بهترین ها را ستایش و تشویق می کنند تا درسی برای همگان باشد ونشانه ای از حق شناسی و قدردانی از سوی مدیران جامعه تلقی شود.
ولی این کارِ نیک و پرفایده هرگاه دستخوش افراط و تفریط گردد تبدیل به ضد خواهد شد و آثار بد فراوانی خواهد داشت و اگر از حد بگذرد شکل تملق وچاپلوسی به خود می گیرد که از زشت ترین کارهاست؛ کاری است آمیخته با دروغ و اظهار ذلت، کاری است که چه بسا سبب گمراهی افرادی خواهد شد که مورد ستایش واقع می شوند و آنها در آغاز ممکن است آن اغراق گویی ها را باطل بدانند ولی کم کم آن را صحیح پندارند و گمراه شوند و اینگونه افراد اگر از مدیران و روسای جامعه باشند آثار سوء این حالت به مردم هم سرایت می کند وآنها نیز زیان می بینند و به همین دلیل امام علیه السلام می فرماید: مدح و ستایش بیش از استحقاق، تملق است (و تمام زیانهای آن را دربر دارد).
ولی اگر مدح و ثنا کمتر از استحقاق باشد؛ یعنی گوینده نخواهد یا نتواند حق آن را به جای آورد و یا کار مهمی را که از طرف سر زده کم ارزش بشمرد وصفات فضیلت او را کم اهمیت معرفی کند، از یکی از این دو چیز ممکن است سرچشمه بگیرد که یکی مربوط به گوینده ازنظر ذاتی است و دیگری در ارتباطش با طرف مقابل. ازنظر ذاتی آن است که در بیان ارزش خدمات وصفات اشخاص ناتوان باشد و نتواند حق مطلب را ادا کند و در صورت دوم مانعی جلوی او را می گیرد که حق مطلب را ادا کند و آن ممکن است غالبآ حسد و گاه کینه و عداوت و زمانی حفظ منافع مادی باشد و از همین رو امام علیه السلام می فرماید: (مدح و ستایش کمتر از استحقاق، ناشی از عجز و درماندگی و یا حسد است).
قرآن مجید بارها مومنان و مجاهدان و افرادی را که کارهای مهمی انجام داده اند ستایش می کند. درمورد فداکاری امیرمومنان علی علیه السلام در «لیلة المبیت» می فرماید: «(وَمِنَ النَّاس مَنْ یَشْرِی نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاةِ اللهِ وَاللهُ رَءُوفٌ بالْعِبَاد)؛ بعضی از مردم (باایمان و فداکار، همچون علی علیه السلام در «لیلة المبیت» به هنگام خفتن در جایگاه پیغمبر صلی الله علیه و آله) جان خود را برای خشنودی خدا می فروشند؛ و خداوند به بندگان مهربان است».
در سوره «دهر»، هجده آیه درباره فداکاری امیرمومنان علیه السلام و همسرش زهرای مرضیه و فرزندانش امام حسن و امام حسین که سه روز روزه گرفتند و طعام افطار خود را به مسکین و یتیم و اسیر دادند بیان داشته و کار آنها را بسیار ستوده و وعده انواع نعمتهای بهشتی را به آنها داده است.
در آیه ولایت (إِنَّمَا وَلِیُّکُمُ اللهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذینَ آمَنُوا الَّذینَ یُقِیمُونَ الصَّلاَةَ وَیُؤْتُونَ الزَّکَاةَ وَهُمْ رَاکِعُونَ) خاتم بخشی امیرمومنان علیه السلام را در حال نماز ستوده است.
درباره یاران پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نیز نمونه های فراوانی هست؛ از جمله «(لَقَدْ رَضِیَ اللهُ عَنِ الْمُؤْمِنِینَ إِذْ یُبَایِعُونَکَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ فَعَلِمَ مَا فِی قُلُوبهِمْ فَأَنْزَلَ السَّکِینَةَ عَلَیْهِمْ وَأَثَابَهُمْ فَتْحا قَرِیبا)؛ خداوند از مومنان ـ هنگامی که در زیر آن درخت با تو بیعت کردند ـ راضی و خشنود شد؛ خدا آنچه را در درون دلهایشان (از ایمان و صداقت) نهفته بود می دانست، ازاینرو آرامش را بر دلهایشان نازل کرد وپیروزی نزدیکی به عنوان پاداش نصیب آنها فرمود».
از این قبیل آیات در قرآن فراوان دیده می شود که همه آنها درسی است برای ما که باید کارهای نیک نیکوکاران و صفات برجسته آنها را در برابر آنها و در مقابل مردم ستود تا هم آنها تشویق شوند و هم سایر مردم درس بگیرند. ولی این حکم، استثنایی هم دارد و آن جایی است که اگر کسی را پیش روی او مدح و ثنا بگوییم مغرور می شود و همان غرور، او را طلبکار از مردم و گاهی طلبکار از خدا می سازد و گاه سبب درجازدن یا عقبگرد او می شود. ازاینرو در حدیثی از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله می خوانیم: «إذا مَدَحْتَ أخاکَ فِی وَجْهِهِ فَکَأَنَّما أَمْرَرْتَ عَلی حَلْقِهِ الْمُوسی؛ هنگامی که برادرت را پیش روی او مدح و ثنا بگویی مانند این است که تیغ بر گلویش کشیده باشی».
