[hadith]وَ قَالَ (علیه السلام): الْعَفَافُ زینَةُ الْفَقْرِ، وَ الشُّکْرُ زینَةُ الْغِنَی.[/hadith]
زینت فقر و غنا:
این گفتار حکیمانه در جلد دوازدهم از همین کتاب در حکمت 68 عیناً تکرار شده و ما در آنجا توضیحات لازم را دادیم و در اینجا می افزاییم : امام علیه السلام در این گفتار حکیمانه به دو نکته مهم اشاره کرده نخست می فرماید : «عفت و خویشتنداری زینت فقر است»؛ (الْعَفَافُ زینَةُ آلْفَقْرِ).
شخص فقیر به حسب ظاهر و به تصوّر توده مردم دارای نقطه ضعفی است، چراکه دست او از مال دنیا تهی است؛ اما هرگاه عفت و خویشتنداری داشته باشد، چشم به مال مردم ندوزد، از طریق حرام به دنبال کسب مال نگردد ودر مقابل اغنیا سر تعظیم فرود نیاورد، این حالت خویشتنداری که در عرف عرب «عفت» نامیده می شود زینت او می گردد و نقطه ضعف ظاهری او را می پوشاند. باید توجه داشت که «عفاف» و «عفت» تنها به معنای خویشتنداری در برابر آلودگی های جنسی نیست آنگونه که در فارسی امروز ما معنا می شود، بلکه ازنظر واژه عربی، هرگونه خویشتنداری در مقابل گناه و کار خلاف را فرا می گیرد. خداوند درباره جمعی از فقرای آبرومند و باایمان در سوره «بقره» آیه 273 می فرماید: «(یَحْسَبُهُمُ الْجَاهِلُ أَغْنِیَاءَ مِنَ التَّعَفُّفِ)؛ شخص نادان آنها را براثر عفت، غنی و ثروتمند می پندارد»، بنابراین «عفت» به معنای خودداری کردن از حرام و هرگونه کار خلاف است؛ خواه در مسائل جنسی باشد یا غیر آن.
آنگاه در دومین جمله می فرماید: «شکر و سپاسگزاری، زینت توانگری است»؛ (وَالشُّکْرُ زینَةُ الْغِنَی).
ثروتمندان و اغنیا اگر شکر توانگری را به جا آورند، نه تنها شکر لفظی بلکه شکر عملی را نیز انجام دهند و از آنچه خدا به آنها داده به نیازمندان ببخشند وکارهای خیر انجام دهند و باقیات و صالحاتی از خود به یادگار بگذارند، بهترین زینت را دارند؛ اما اگر ثروتمند بخیل و ممسک و خسیس بود لکه ننگی بر دامان او می نشیند و در نظرها زشت و نازیبا جلوه می کند.
شایان توجه است که مرحوم اربلی در کتاب کشف الغمة این کلام حکیمانه را با اضافات زیادی درمورد اموری که زینت بر امور دیگری می شود از امام علیه السلام به این طریق نقل کرده است: «الْعَفَافُ زینَةُ الْفَقْرِ وَالشُّکْرُ زینَةُ الْغِنَی وَالصَّبْرُ زینَةُ الْبَلاءِ وَالتَّوَاضُعُ زینَةُ الْحَسَب وَالْفَصَاحَةُ زینَةُ الْکَلامِ وَالْعَدْلُ زینَةُ الاِْیمَانِ وَالسَّکِینَةُ زینَةُ الْعِبَادَةِ وَالْحِفْظُ زینَةُ الرِّوَایَةِ وَخَفْضُ الْجَنَاحِ زینَةُ الْعِلْمِ وَحُسْنُ الاَْدَب زینَةُ الْعَقْلِ وَبَسْطُ الْوَجْهِ زینَةُ الْحِلْمِ وَالاِْیثَارُ زینَةُ الزُّهْد وَبَذْلُ الْمَجْهُود زینَةُ النَّفْس وَکَثْرَةُ الْبُکَاءِ زینَةُ الْخَوْفِ وَالتَّقَلُّلُ زینَةُ الْقَنَاعَةِ وَتَرْکُ الْمَنِّ زینَةُ الْمَعْرُوفِ وَالْخُشُوعُ زینَةُ الصَّلاةِ وَتَرْکُ مَا لا یَعْنِی زینَةُ الْوَرَعِ؛ عفت (وخویشتنداری) زینت فقر است و شکر زینت غنا و ثروتمندی، صبر زینت بلا و مصیبت است و تواضع زینت شخصیت، فصاحت زینت کلام است و عدالت زینت ایمان، آرامش زینت عبادت است و حفظ کردن زینت روایت، فروتنی زینت علم است و ادب زینت عقل، گشادگی چهره زینت حلم است و ایثار وفداکاری زینت زهد، بخشش به مقدار آنچه انسان در توان دارد زینت روح است و کثرت گریه زینت خوف از خدا، مصرف کم زینت قناعت است و ترک منت زینت کار خیر و بخشش، خشوع زینت نماز است و ترک آنچه مربوط به انسان نیست زینت ورع و پرهیزکاری».
آری هر یک از صفات برجسته انسانی و نعمتهای الهی باید آثاری در اعمال و رفتار انسان بگذارد. اگر این آثار نمایان باشد زینت آن محسوب می شود و اگر نباشد زشت است. آنها که گرفتار مصیبت می شوند اگر صبر و شکیبایی پیشه کنند آبرومندند و اگر بی تابی و جزع کنند رفتار آنها زشت خواهد بود. افراد باشخصیت و همچنین عالمان و دانشمندان اگر تواضع کنند به شخصیت وعلم خود زینت بخشیده اند و اگر کبر و غرور پیشه کنند شخصیت و علم خود را زشت نشان داده اند و همچنین تمام نعمت های الهی و صفات برجسته انسانی وحوادث سخت زندگی را. امام علیه السلام در گفتار حکیمانه ای که مرحوم سیّد رضی نقل کرده است به دو بخش از آن؛ یعنی زینت فقر و زینت غنا اشاره کرده وبه نظر می رسد سیّد رضی آن را از روایت مفصلی که نقل کردیم برگزیده وبه اصطلاح، تقطیع کرده است.
