[hadith]وَ قَالَ (علیه السلام): لَا یَصْدُقُ إِیمَانُ عَبْدٍ، حَتَّی یَکُونَ بمَا فِی یَد اللَّهِ، أَوْثَقَ مِنْهُ بمَا فِی یَده.[/hadith]
از نشانه های اصلی ایمان:
امام علیه السلام در این گفتار شریف خود به یکی از نشانه های مهم ایمان اشاره کرده، می فرماید: «هیچکس در ادعای ایمان، صادق نیست مگر اینکه به آنچه نزد خداست (ازپاداش های مادی ومعنوی) مطمئن تر باشد نسبت به آنچه نزد خودش است. (تا جایی که آنچه را دارد سخاوتمندانه می دهد تا عوضش را از خدا بگیرد)»؛ (لا یَصْدُقُ إِیمَانُ عَبْدٍ، حَتَّی یَکُونَ بمَا فِی یَد آللّهِ أَوْثَقَ مِنْهُ بمَا فِی یَدهِ).
اشاره به اینکه خدا از یکسو رزق بندگان خود را تضمین کرده و از سوی دیگر وعده داده است که با انفاق، انسان چیزی را از دست نمی دهد، بلکه خدا پاداشی بیشتر در جنبه های مادی و معنوی به او می بخشد. در آیه 268 سوره «بقره» می خوانیم: «(الشَّیْطَانُ یَعِدُکُمُ الْفَقْرَ وَیَأْمُرُکُمْ بالْفَحْشَاءِ وَاللهُ یَعِدُکُمْ مَّغْفِرَةً مِّنْهُ وَفَضْلا وَاللهُ وَاسعٌ عَلِیمٌ)؛ شیطان، شما را (به هنگام انفاق،) وعده فقر وتهیدستی می دهد؛ و به فحشا (و زشتی ها) امر می کند؛ ولی خدا وعده «آمرزش» و «فزونی» به شما می دهد؛ و خدا قدرتش وسیع، و (به هرچیز) داناست. (به همین دلیل، به وعده های خود، وفا می کند)».
همانگونه که در بیان اسناد این حدیث شریف اشاره شد، «مسعودی» در مروج الذهب آن را در لابه لای حدیث عبرت آموزی نقل می کند و آن اینکه شخص سائلی نزد امام امیرمؤمنان علیه السلام آمد و تقاضایی کرد. حضرت به فرزندش امام حسن علیه السلام فرمود: به مادرت بگو یک درهم به او بدهد. امام حسن علیه السلام عرض کرد: ما شش درهم داریم که برای خرید آرد گذاشته ایم. امیرمؤمنان فرمود: لا یَکُونُ الْمُؤمِنُ مُؤمِنآ حَتّی یَکُونَ بما فِی یَد اللهِ أوْثَقُ مِنْهُ بما فی یَدهِ. سپس دستور داد هر شش درهم را به آن سائل بدهند. اندکی بعد امیرمؤمنان علیه السلام از کنار مردی می گذشت که شتری را در معرض فروش گذاشته بود. امام علیه السلام آن را به صد وچهل درهم خرید و فرمود: بعد از هشت روز وجه آن را می پردازم (وفروشنده قبول کرد). هنوز حضرت طناب آن حیوان را باز نکرده بود که مردی از آنجا گذشت در حالی که شتر، عقال شده بود و نشسته بود. به امام علیه السلام عرض کرد: این شتر را چند می فروشی؟ امام علیه السلام فرمود: دویست درهم. عرض کرد: خریدم. وقیمت آن را نقدآ پرداخت. امام علیه السلام صد و چهل درهم را به فروشنده اولی داد وشصت درهم باقی مانده را به فاطمه سلام الله علیها سپرد. فاطمه سلام الله علیها عرض کرد: از کجا این شصت درهم فراهم شد؟ حضرت فرمود: این تصدیق چیزی است که پدرت از سوی خدا آورده است. «(مَنْ جَاءَ بالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثَالِهَا)؛ کسی که حسنه ای انجام دهد خداوند ده برابر به او می دهد».
بعضی از شارحان نهج البلاغه مانند «شیخ محمد عبده» و سپس «مغنیه» در فی ظلال، این کلام شریف را به پاداش های معنوی تفسیر کرده و گفته اند: منظور از «بما فِی یَد اللهِ» ثوابهایی است که خدا برای کار خیر تعیین کرده و جمله «لا یَصْدُقُ إیمانُ عَبْدٍ» اشاره به این است که تا انسان، ایمان به روز جزا وپاداش های الهی در آن روز نداشته باشد مؤمن واقعی نیست.
البته ممکن است کلام امام علیه السلام شامل هر دو باشد؛ هم پاداش های مادّی و هم پاداش های معنوی؛ ولی منحصر ساختن آن به پاداش های معنوی، افزون بر اینکه با اطلاق کلام امام علیه السلام ناسازگار است، با حدیثی که در شأن ورود این سخن شریف در بالا آمد نیز سازگار نیست، بنابراین چه بهتر که ما معنای کلام امام علیه السلام را محدود به یک جنبه نکنیم و معتقد باشیم که هم جنبه های مادی را شامل می شود و هم جنبه های معنوی را.
از جمله قرائنی که شهادت می دهد مفهوم کلام امام علیه السلام اختصاص به جنبه های معنوی ندارد حدیثی است که از پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله نقل شده و نویسنده کتاب مصادر، کلام امیرمؤمنان علیه السلام را مأخوذ از آن می داند. پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله طبق این حدیث می فرماید: «مَنْ أَحَبَّ أَنْ یَکُونَ أَتْقَی النَّاس فَلْیَتَوَکَّلْ عَلَی اللَّهِ وَمَنْ أَحَبَّ أَنْ یَکُونَ أَغْنَی النَّاس فَلْیَکُنْ بمَا عِنْدَ اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ أَوْثَقَ مِنْهُ بمَا فِی یَدهِ؛ کسی که دوست دارد پرهیزکارترین مردم باشد توکل بر خدا کند و کسی که دوست دارد غنی ترین مردم باشد، به آنچه نزد خدای متعال است مطمئن تر باشد نسبت به آنچه در دست خودش است». آیه شریفه ای که آوردیم ـ که هم وعده آمرزش می دهد و هم وعده فضل ـ نیز تأیید می کند که کلام امام علیه السلام ازنظر جهات مادی و معنوی مفهوم عامی دارد.
گفتنی است که «ما»ی موصوله در جمله «بما فی یده» مفهوم وسیعی دارد فقط شامل اموال نیست، بلکه هرگونه امکانات ازنظر مقام و موقعیت اجتماعی و قوت و قدرت را دربر می گیرد و اعلام می دارد که آنچه در دست داریم از اموال وثروتها و مقامها و قدرتها، نباید بیش از آنچه نزد خداست مورد علاقه واعتماد باشد. اگر از آنها در راه خدا بگذرید، خداوند بهتر و خوبتر از آن را فراهم خواهد ساخت.
