[hadith]وَ قَالَ (علیه السلام): إِنَّ الْمِسْکِینَ رَسُولُ اللَّهِ، فَمَنْ مَنَعَهُ فَقَدْ مَنَعَ اللَّهَ وَ مَنْ أَعْطَاهُ فَقَدْ أَعْطَی اللَّهَ.[/hadith]
نیازمند، فرستاده خداست!
امام علیه السلام در این گفتار حکیمانه برای تشویق همگان به کمک کردن به نیازمندان می فرماید: «مستمند و مسکین فرستاده خداست، کسی که از کمک کردن به او دریغ داشته باشد از خدا دریغ داشته و آنکس که به او عطا کند به خداوند عطا کرده است»؛ (إِنَّ الْمِسْکِینَ رَسُولُ اللّهِ، فَمَنْ مَنَعَهُ فَقَدْ مَنَعَ اللّه، وَمَنْ أَعْطَاهُ فَقَدْ أَعْطَی اللّهَ).
این تعبیر نهایت لطف خدا را به کسانی نشان می دهد که به نیازمندان کمک می کنند و در ضمن، این پیام را به ما می دهد که مسکین و مستمند را خوار نشمریم و کمترین اهانتی به او روا مداریم و اگر کمکی می کنیم خالی از هرگونه منت و آزار و اهانت باشد، زیرا او فرستاده خداست و کسی که به رسول وفرستاده دیگری اهانت کند درواقع به خود آن شخص اهانت کرده و کسی که رسول دیگری را احترام و اکرام کند فرستنده رسول را اکرام و احترام کرده است. قرآن مجید نیز تعبیری متفاوت ولی در همین راستا دارد. درباره کمک به نیازمندان می فرماید: «(مَّنْ ذَا الَّذی یُقْرِضُ اللهَ قَرْضآ حَسَنآ فَیُضَاعِفَهُ لَهُ أَضْعَافآ کَثِیرَةً)؛ کیست که به خدا قرض الحسنه دهد (و از اموالی که خدا به او بخشیده، انفاق کند،) تا آن را برای او، چندین برابر کند؟».
در آیه 11 سوره «حدید» نیز خداوند پس از آنکه در آیات پیشین، از اهمیت انفاق به نیازمندان سخن می گوید همین تعبیر را فرموده است: «(مَنْ ذَا الَّذی یُقْرِضُ اللهَ قَرْضآ حَسَنآ فَیُضَاعِفَهُ لَهُ وَلَهُ أَجْرٌ کَرِیمٌ)؛ کیست که به خدا وام نیکو دهد (و از اموالی که به او ارزانی داشته انفاق کند) تا خدا آن را برای او چندین برابر کند؟ و برای او پاداش پرارزشی است!». در چندین آیه دیگر از قرآن مجید نیز همین معنا با الفاظ دیگری بیان شده وانفاق در راه خدا را به عنوان وام دادن به پروردگار شمرده است که این نهایت لطف او به بندگان است. با اینکه مالک حقیقی تمام عالم هستی خداست و از همگان و همه چیز بی نیاز است و هرچه ما داریم از او داریم، با این حال انفاق در راه خدا را قرض به خداوند تعبیر کرده است. حتی در بعضی از آیات آمده است که خداوند در برابر این کار از بنده اش تشکر می کند، (وَاللهُ شَکُورٌ حَلِیمٌ). همانگونه که در خطبه 183 نیز در کلام امام گذشت که می فرماید: «وَاسْتَقْرَضَکُمْ وَلَهُ خَزَائِنُ السَّمَاوَاتِ وَالاَْرْضِ وَهُوَ الْغَنِیُّ الْحَمِیدُ وَإِنَّمَا أَرَادُ أَنْ لِیَبْلُوَکُمْ أَیُّکُمْ أَحْسَنُ عَمَلا؛ از شما درخواست قرض کرده در حالی که گنجهای آسمانها و زمین به او تعلق دارد و بی نیاز و شایسته ستایش است. او خواسته است شما را بیازماید که کدام یک نیکوکارترید».
جالب اینکه در روایات اسلامی تعبیرات سه گانه ای آمده است که هر یک از دیگری پرمعناتر است. در یکجا می خوانیم که از امام سجاد زین العابدین علیه السلام نقل شده است که هنگامی که چیزی به فقیر می داد دست سائل را می بوسید ومی فرمود: «من دست سائل را نمی بوسم، بلکه دست پروردگارم را می بوسم، زیرا صدقه قبل از آنکه در دست سائل بیفتد در دست پروردگار قرار می گیرد؛ فَقَالَ لَسْتُ أُقَبِّلُ یَدَ السَّائِلِ إِنَّمَا أُقَبِّلُ یَدَ رَبِّی إِنَّهَا تَقَعُ فِی یَد رَبِّی قَبْلَ أَنْ تَقَعَ فِی یَد السَّائِلِ».
در بیان دیگری آمده است: «امام علیه السلام هنگامی که صدقه ای به سائل می داد آن را از او می گرفت و می بوسید و می بویید و بار دیگر به او می داد و همان عبارت را تکرار می کرد؛ کَانَ أَبی إِذَا تَصَدَّقَ بشَیْءٍ وَضَعَهُ فِی یَد السَّائِلِ ثُمَّ ارْتَجَعَهُ مِنْهُ فَقَبَّلَهُ وَشَمَّهُ ثُمَّ رَدَّهُ فِی یَد السَّائِلِ وَذَلِکَ أَنَّهَا تَقَعُ فِی یَد اللَّهِ قَبْلَ أَنْ تَقَعَ فِی یَد السَّائِل».
در تعبیر سومی آمده است که امام هنگامی که صدقه ای به نیازمندی می داد دست خود را می بوسید و می فرمود: «صدقه قبل از آنکه به دست سائل برسد در دست خدا قرار میگیرد؛ «وَکَانَ علیه السلام یُقَبِّلُ یَدَهُ عِنْدَ الصَّدَقَةِ فَسُئِلَ عَنْ ذَلِکَ فَقَالَ إِنَّهَا تَقَعُ فِی یَد اللَّهِ قَبْلَ أَنْ تَقَعَ فِی یَد السَّائِلِ».
همه این تعابیر می تواند صحیح باشد؛ یعنی گاهی اینگونه عمل می کرد وگاهی آنگونه و نتیجه همه آنها درواقع یکی است. نکته مهم دیگر اینکه از روایات اسلامی استفاده می شود (و در قرآن به آن اشاره شده است) که بیش از آنچه در صدقات و کمک به نیازمندان، عاید نیازمندان می شود به کمک کنندگان عاید می شود.
این سخن را با حدیث دیگری از امام صادق علیه السلام پایان می دهیم، هرچند سخن در اینجا بسیار است. فرمود: «إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَتَعَالَی یَقُولُ مَا مِنْ شَیْءٍ إِلاَّ وَقَدْ وَکَّلْتُ مَنْ یَقْبضُهُ غَیْرِی إِلاَّ الصَّدَقَةَ فَإِنِّی أَتَلَقَّفُهَا بیَدی تَلَقُّفاً حَتَّی إِنَّ الرَّجُلَ یَتَصَدَّقُ أَوِ الْمَرْأَةَ لَتَتَصَدَّقُ بالتَّمْرَةِ أَوْ بشقِّ تَمْرَةٍ فَأُرَبِّیهَا لَهُ کَمَا یُرَبِّی الرَّجُلُ فَلُوَّهُ وَفَصِیلَهُ فَیَلْقَانِی یَوْمَ الْقِیَامَةِ وَهِیَ مِثْلُ جَبَلِ أُحُدٍ؛ خدای تبارک و تعالی می فرماید: هیچ عملی نیست مگر اینکه من کسی (از فرشتگانم) را مأمور کرده ام آن را دریافت دارد، جز صدقه و کمک به نیازمندان که من خودم آن را با دست (قدرت) می گیرم، تا آنجا که گاه مردی یا زنی یک دانه خرما یا حتی بخشی از آن را صدقه می دهد، من آن را برای او پرورش می دهم همانگونه که انسانها فرزند خود را پرورش می دهند و هنگامی که روز قیامت در محضر من حاضر می شود آن صدقه به اندازه کوه احد شده است».
