[hadith]وَ قَالَ (علیه السلام): رَسُولُکَ تَرْجُمَانُ عَقْلِکَ، وَ کِتَابُکَ أَبْلَغُ مَا یَنْطِقُ عَنْکَ.[/hadith]
از نشانه های عقل:
امام علیه السلام در این گفتار حکیمانه به دو نکته اشاره می کند که هرکدام برای شناخت اشخاص، کارساز است. نخست می فرماید: «فرستاده تو نماینده عقل توست»؛ (رَسُولُکَ تَرْجُمَانُ عَقْلِکَ).
یعنی مردم می توانند از انتخاب فرستاده، به میزان عقل تو پی ببرند؛ هرگاه تو، انسان فرهیخته، دانشمند و عاقل و باتقوا و شجاع را به عنوان فرستاده خود به سوی شخص یا جمعیتی برگزینی آنها می فهمند که تو در چه پایه ای از عقل ودرایت قرار داری و به تعبیر دیگر، آنچه در درون توست از این طریق بیرون می ریزد و خفایای وجودت آشکار می شود. در ضمن این درسی است برای همه ما که در انتخاب فرستاده دقت کنیم و برای شناخت مخالفان خود نیز ازاین روش بهره بگیریم.
در دومین جمله می فرماید: «نامه تو گویاترین سخنگوی توست»؛ (وَکِتَابُکَ أَبْلَغُ مَا یَنْطِقُ عَنْکَ!). زیرا آنچه در درون افکار انسان است و همچنین فضایل و رذایل اخلاقی از نوک قلم انسان بر صفحه کاغذ جاری می شود. به همین دلیل هر کسی را به خوبی می توان از نوشته او شناخت. امروز نیز بهترین راه برای قضاوت کردن درباره کسانی که صدها یا هزاران سال قبل از ما می زیستند مطالعه آثار مکتوب آنهاست، چراکه شخصیتشان در آثار مکتوبشان تجلی می کند. بر این اساس، این جمله نیز حاوی دو دستور است: هم مراقب نوشته های خود باشیم، هم روحیات دیگران را از نوشته هایشان استنباط کنیم.
یکی از شعرای عرب این دو جمله حکیمانه را در دو بیت شعر به صورت زیبایی آورده، می گوید:
تَخَیَّر إذا ما کُنْتَ فِی الاَْمْرِ مُرْسلاً فَمَبْلَغُ آراءِ الرِّجالِ رَسُولُها
وَ رَوِّ وَ فَکِّرْ فِی الْکِتاب فَإِنَّما بأَطْرافِ أَقْلامِ الرِّجالِ عُقُولُها
در انتخاب فرستاده دقت کن ـ زیرا فرستاده های افراد نشانه آراء و افکارآنها هستند. به هنگام نوشتن نامه بسیار دقت و فکر کن، زیرا ـ عقول انسانها از نوک قلم های آنها تراوش می کند.
نکته:
طرق شناخت انسانها:
بسیاری از مردم به آسانی باطن خود را ظاهر نمی کنند و انسان در تعامل با آنها گرفتار مشکل می شود. برای شناختن اینگونه اشخاص راههای فراوانی هست که در قرآن مجید و روایات اسلامی اشاراتی به آنها شده است. قرآن مجید، هم درباره خوبان و هم درباره بدان اشاراتی دارد. درمورد نیازمندان آبرومندی که هیچگاه نیاز خود را آشکار نمی کنند می فرماید: «(یَحْسَبُهُمُ الْجَاهِلُ أَغْنِیَاءَ مِنَ التَّعَفُّفِ تَعْرِفُهُمْ بسیمَاهُمْ)؛ و از شدّت خویشتنداری، افراد ناآگاه آنها را بی نیاز می پندارند؛ امّا آنها را از چهره هایشان می شناسی». درباره منافقانی که سعی دارند چهره واقعی خود را با سخنان دروغین مخفی کنند می فرماید: «(وَلَوْ نَشَاءُ لاََرَیْنَاکَهُمْ فَلَعَرَفْتَهُمْ بسیمَاهُمْ وَلَتَعْرِفَنَّهُمْ فِی لَحْنِ الْقَوْلِ وَاللهُ یَعْلَمُ أَعْمَالَکُمْ)؛ و اگر ما بخواهیم، آنها را به تو نشان می دهیم تا آنان را با قیافه هایشان بشناسی، هر چند می توانی آنها را از طرز سخنانشان بشناسی؛ وخداوند اعمال شما را می داند».
در کلمات قصار خواندیم: «مَا أَضْمَرَ أَحَدٌ شَیْئاً إِلاَّ ظَهَرَ فِی فَلَتَاتِ لِسَانِهِ وَصَفَحَاتِ وَجْهِهِ؛ هیچکس چیزی را در دل پنهان نمی کند مگر اینکه در سخنانی که از زبان او می پرد و در چهره و قیافه اش آشکار می گردد».
در ذیل گفتار حکیمانه 295 نیز این روایت گذشت که امام امیرمؤمنان علیه السلام می فرماید: «مَنِ اشْتَبَهَ عَلَیْکُمْ أَمْرُهُ وَلَمْ تَعْرِفُوا دینَهُ فَانْظُرُوا إِلَی خُلَطَائِهِ؛ هرگاه وضع باطنی کسی بر شما مشتبه شود و دین او را نتوانید بشناسید، نگاه به همنشینانش کنید».
از کلام حکیمانه مورد بحث نیز می توان همین معنا را استفاده کرد که برای شناختن افراد به دو چیز در آنها دقت کنیم: نخست، رسولان و فرستادگان آنها ودیگر، لحن و محتوای نامه هایشان. البته این گفته درباره کسانی صادق است که دارای رسول و فرستاده و نامه های خاصی هستند.
این سخن در تاریخ زندگی پیغمبر اکرم صلی اله علیه وآله و امیرمؤمنان علیه السلام و سایر اولیاء الله به خوبی دیده می شود. رسول خدا صلی اله علیه وآله برای پیشگیری از توطئه مشرکان مکه در حبشه، جعفر بن ابی طالب را که مردی هوشیار و شجاع بود به نمایندگی خویش همراه گروه مهاجران فرستاد. در داستان آیات برائت که مبدأ تحولی در جهان اسلام شد، آن را به وسیله علی بن ابی طالب علیه السلام فرستاد و امیرمؤمنان علیه السلام در داستان حَکَمیّت اصرار داشت که ابن عباس یا مالک اشتر حکمیّت از جانب او و اصحابش را بپذیرند، هرچند افراد نادان و ظاهربین مخالفت کردند و ابوموسی را بر حضرت تحمیل کردند ودر مقابل، معاویه عمرو عاص را فرستاد که مردی بسیار حیله گر و دنیاپرست وبی ایمان بود.
درمورد اینکه نامه انسانها از عقل و درایت آنان حکایت می کند نیز روایات زیادی از معصومان وارد شده است؛ از جمله در حدیثی از امام امیرمؤمنان علیه السلام می خوانیم: «إذا کَتَبْتَ کِتابآ فَأَعِدْ فِیهِ النَّظَرَ قَبْلَ خَتْمِهِ فَإِنَّما تَخْتِمُ عَلی عَقْلِکَ؛ هنگامی که نامه ای می نویسی بار دیگر پیش از آنکه آن را مهر و امضا کنی در آن نگاه دقیق کن، زیرا عقل خود را مهر و امضا می کنی». در حدیث دیگری از آن حضرت آمده است: «عُقُولُ الْفُضَلاءِ فی أطْرافِ أقْلامِها؛ عقول دانشمندان در نوک قلمهای آنهاست».
