[hadith]وَ سُئِلَ (علیه السلام): کَیْفَ یُحَاسبُ اللَّهُ الْخَلْقَ عَلَی کَثْرَتِهِمْ؟ فَقَالَ (علیه السلام) کَمَا یَرْزُقُهُمْ عَلَی کَثْرَتِهِمْ. فَقِیلَ کَیْفَ یُحَاسبُهُمْ وَ لَا یَرَوْنَهُ؟ فَقَالَ (علیه السلام) کَمَا یَرْزُقُهُمْ وَ لَا یَرَوْنَهُ.[/hadith]
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 21، ص: 391
التاسعة و الثمانون بعد المائتین من حکمه علیه السّلام:
(289) و سئل علیه السّلام: کیف یحاسب اللَّه الخلق علی کثرتهم؟ فقال علیه السّلام: کما یرزقهم علی کثرتهم، فقیل: کیف یحاسبهم و لا یرونه؟ فقال علیه السّلام: کما یرزقهم و لا یرونه. (82174- 82147)
المعنی:
محاسبة اللَّه خلقه کرزقه إیّاهم من فعل اللَّه العامّ التامّ الّذی لا یدرک العقل کنهه و لا یحیط به الانسان علما مثل إبداع اللَّه لوجود العالم، و خلقه لبنی آدم، فطرح هذه المسائل ربما کان من أهل النفاق المتعنتین الّذین ابتلی بهم أمیر المؤمنین علیه السّلام فکان جوابه إفحاما لهم و إقناعا للعامّة و للحاضرین فی محضر السؤال.
قال الشارح المعتزلی: هذا جواب صحیح لأنّه تعالی لا یرزقهم علی الترتیب أعنی واحدا بعد واحد، و إنما یرزقهم جمیعا دفعة واحدة، و کذلک تکون محاسبتهم یوم القیامة- إلی أن قال: فان قلت: فقد ورد أنهم یمکثون فی الحساب ألف سنة و قیل أکثر من ذلک فکیف یجمع بین ما ورد فی الخبر و بین قولکم «إنّ حسابهم یکون ضربة واحدة» و لا ریب أنّ الأخبار تدلّ علی أنّ الحساب یکون لواحد بعد واحد.
قلت: إنّ أخبار الاحاد لا یعمل علیها، لا سیّما الأخبار الواردة فی حدیث الحساب و النار و الجنّة، فانّ المحدّثین طعنوا فی أکثرها، و قالوا: إنها موضوعة- إلخ.
أقول: یرد علیه ما یلی:
1- لا یدلّ کلامه علیه السّلام علی أنّ الحساب لجمیع الخلائق یقع دفعة واحدة کما أنّ رزق اللَّه لهم لا یقع دفعة واحدة، فانّ الخلق و الرزق أمر تدریجی من بدو خلق آدم إلی فناء آخر امّة من بنی آدم، یقدّر مدّته بمائة ألف سنة، و اللَّه بحقیقتها أعلم و الخلائق کلّهم مجموعون لیوم الدّین فان کان حسابهم کرزقهم فلا بدّ و أن یقع المحاسبة بمقدار طول مدّة الرزق، و هو مقدار عمر بقاء البشر فی الدّنیا.
2- أنّ مدّة یوم القیامة قدّرت بخمسین ألف سنة فی قوله تعالی: «تَعْرُجُ الْمَلائِکَةُ وَ الرُّوحُ إِلَیْهِ فِی یَوْمٍ کانَ مِقْدارُهُ خَمْسینَ أَلْفَ سَنَةٍ» (4- المعارج).
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 21، ص: 392
الترجمة:
از حضرتش سؤال شد خداوند چگونه همه مردم را با این کثرت محاسبه کند؟ در پاسخ فرمود: چنانچه با این کثرت به آنها روزی دهد، گفته شد: چگونه آنها را حساب رسد با این که وی را نتوانند دید؟ فرمود: چنانچه نادیده به آنها روزی دهد.
شد سؤال از علی چگونه خدا بحساب بشر رسد یکجا؟
گفت: چونان که بر گروه بشر رزق و روزی رسانده سرتاسر
گفته شد: چون رسد حساب بشر از پس غیب بی نگاه و نظر؟
گفت: چونان که هر دم از پس غیب روزی آرد بخلق بی شک و ریب
