[hadith]وَ سُئِلَ (علیه السلام): کَیْفَ یُحَاسبُ اللَّهُ الْخَلْقَ عَلَی کَثْرَتِهِمْ؟ فَقَالَ (علیه السلام) کَمَا یَرْزُقُهُمْ عَلَی کَثْرَتِهِمْ. فَقِیلَ کَیْفَ یُحَاسبُهُمْ وَ لَا یَرَوْنَهُ؟ فَقَالَ (علیه السلام) کَمَا یَرْزُقُهُمْ وَ لَا یَرَوْنَهُ.[/hadith]
پاسخ جالب به دو سؤال:
امام علیه السلام در این گفتار حکمت آمیز، به دو سؤال پیچیده جواب های قانع کننده ای می دهد. نخست از آن حضرت سؤال کردند: خداوند چگونه به حساب همه مخلوقات با آن فزونی که دارند می رسد؟»؛ (وسُئِلَ علیه السلام: کَیْفَ یُحاسبُ اللهُ الْخَلْقَ عَلی کَثْرَتِهِمْ؟).
گویی سؤال کننده گمان می کرد محاسبه خدا مانند محاسبه یک حسابدار از افراد مختلف است که برای هر یک باید مدتی وقت صرف کند و اگر تعداد آنها زیاد باشد ممکن است ماهها و سالها طول بکشد؛ ولی از قدرت خدا وحسابگری او غافل بود. امام علیه السلام برای او مثالی زد تا به نکته اصلی مطلب که قدرت وسیع خدا بر همه چیز است پی ببرد. حضرت در پاسخ او فرمود: «همانگونه که آنها را با آن فزونی که دارند روزی می دهد»؛ (فقال علیه السلام: کَمَا یَرْزُقُهُمْ عَلَی کَثْرَتِهِمْ).
در میان مردم، معمول است هنگامی که افرادی می خواهند مثلاً جیره غذایی خود را بگیرند به صف می ایستند و هرچه شماره آنها بیشتر باشد صف آنها طولانی تر و مدت گرفتن جیره غذایی زیادتر می شود. در حالی که خداوند در آنِ واحد جیره غذایی همه را به آنها می رساند بی آنکه صفی وجود داشته باشد یا برای آن معطل شوند. البته این جیره غذایی تدریجی و روز به روز است؛ اما در هر روز همه را همزمان روزی می دهد. کسی که چنین قدرتی دارد، درمورد حساب نیز همه را در زمان واحد محاسبه می کند.
سؤال کننده سپس سؤال دیگری را در همین موضوع عنوان کرد و تصورش این بود که محاسبه کردن نیاز به رویارویی دارد، در حالی که مردم خدا را نمی بینند، ازاینرو سؤال کرد چگونه آنها را محاسبه می کند در حالی که او را نمی بینند؟ (فَقِیلَ: کَیْفَ یُحاسبُهُمْ وَلا یَرَوْنَهُ؟). امام علیه السلام در اینجا نیز با ذکر همان مثال سابق شنونده را قانع ساخت، فرمود: «همانگونه که به همه آنها روزی می دهد و او را نمی بینند»؛ (فَقالَ علیه السلام: کَمَا یَرْزُقُهُمْ وَلاَ یَرَوْنَهُ).
از آسمان و زمین برای آنها روزی می فرستد، درختان میوه می دهند، زمینها دانه های غذایی را پرورش می دهند، حیوانات شیرده شیر می دهند و خلاصه ابر و باد و مه و خورشید و فلک درکارند و روزیِ روزی خواران را می رسانند بی آنکه کسی رازق حقیقی را با چشم ببیند. در قیامت نیز همین گونه است: نامه های اعمال گشوده می شوند و همه انسانها در برابر میزان عدل پروردگار قرار می گیرند و وزن اعمال آنان و محاسبه کارهای تمام عمرشان، در یک لحظه انجام می شود. همانگونه که قرآن مجید در هشت آیه مختلف قرآن فرموده است: خداوند، «سریع الحساب» است. (إِنَّ اللهَ سَرِیعُ الْحِسَاب)، (وَاللهُ سَرِیعُ الْحِسَاب)، (وَهُوَ سَرِیعُ الْحِسَاب).
در روایات اسلامی نیز می خوانیم: «إنَّهُ سُبْحانَهُ یُحاسبُ جَمیعَ عِبادهِ عَلی مِقْدارِ حَلْب شاةٍ؛ خداوند حساب همه بندگان را در زمان کوتاهی به اندازه دوشیدن گوسفند رسیدگی می کند». در روایت دیگری آمده است: «إنَّ اللهَ تَعالی یُحاسبُ الْخَلائِقَ کُلَّهُمْ فی مِقْدارِ لَمْحِ الْبَصَرِ؛ خداوند حساب همه بندگان را در یک لحظه می رسد».
در حدیث دیگری وارد شده است: «بمِقْدارِ فَواقِ النّاقَةِ». «فَواق» به عقیده بعضی به معنای فاصله میان دو بار دوشیدن شیر از شتر است که مقداری می دوشند، کمی صبر می کنند و مجددآ می دوشند. این فاصله را «فواق» می نامند. بعضی نیز آن را به معنای فاصله ای می دانند که میان باز کردن انگشتان و بستن آن به هنگام دوشیدن شیر با انگشت پیدا می شود و در هر صورت کنایه از زمان بسیار کوتاه است.
نکته:
سرعت محاسبه الهی:
بعضی تصور کرده اند که میان آنچه امام علیه السلام در این کلام شریف فرموده و با آیات قرآن هماهنگ است که خدا را در آیات زیادی «سَریعُ الْحِساب» معرفی کرده است، با آیه دیگری که می گوید: روز قیامت به مقدار پنجاه هزار سال طول می کشد: (فِی یَوْمٍ کَانَ مِقْدَارُهُ خَمْسینَ أَلْفَ سَنَةٍ) منافاتی وجود دارد، زیرا آیات سرعت حساب و روایاتی که در ذیل آن وارد شده می گوید: حساب همه خلایق به سرعت انجام می گیرد؛ در حالی که آیه سوره «معارج» زمان آن را پنجاه هزار سال گفته است؛ ولی با توجه به اینکه این آیه هیچ سخنی درباره مسئله حسابرسی خلائق دربر ندارد، می توان گفت که توقف گروهی در عرصه محشر به مدت طولانی نه برای حسابرسی، بلکه نوعی مجازات و سرگردانی است واین درباره کافران و بدکاران است وگرنه مطابق بعضی از روایات، مؤمن توقفش در عرصه محشر بسیار کوتاه است.
در حدیثی آمده است که بعد از نزول آیه فوق، ابو سعید خدری که از صحابه پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله بود خدمتش عرضه داشت که چقدر این روز طولانی است! پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «وَالَّذی نَفْسُ مُحَمَّدٍ بیَدهِ إِنَّهُ لَیُخَفَّفُ عَلَی الْمُوْمِنِ حَتَّی یَکُونَ أَخَفَّ عَلَیْهِ مِنْ صَلاةٍ مَکْتُوبَةٍ یُصَلِّیهَا فِی الدُّنْیَا؛ قسم به کسی که جان من در قبضه قدرت اوست این روز طولانی آنقدر نسبت به فرد باایمان سبک می شود که حتی از مدت زمان خواندن یک نماز که در دنیا می خواند کمتر خواهد بود».
