[hadith]وَ قِیلَ إِنَّ الْحَارِثَ بْنَ حَوْطٍ أَتَاهُ (علیه السلام) فَقَالَ أَ تَرَانِی أَظُنُّ [أَنَ] أَصْحَابَ الْجَمَلِ کَانُوا عَلَی ضَلَالَةٍ؟ فَقَالَ (علیه السلام):
یَا حَارِثُ [حَارِ] إِنَّکَ نَظَرْتَ تَحْتَکَ وَ لَمْ تَنْظُرْ فَوْقَکَ، فَحِرْتَ؛ إِنَّکَ لَمْ تَعْرِفِ الْحَقَّ، فَتَعْرِفَ مَنْ أَتَاهُ [أَهْلَهُ]، وَ لَمْ تَعْرِفِ الْبَاطِلَ، فَتَعْرِفَ مَنْ أَتَاهُ. فَقَالَ الْحَارِثُ فَإِنِّی أَعْتَزلُ مَعَ [سَعْد] سَعِید بْنِ مَالِکٍ وَ عَبْد اللَّهِ بْنِ عُمَرَ. فَقَالَ (علیه السلام) إِنَّ [سَعْداً] سَعِیداً وَ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عُمَرَ لَمْ یَنْصُرَا الْحَقَّ وَ لَمْ یَخْذُلَا الْبَاطِلَ.[/hadith]
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 21، ص: 346
الحادیة و الخمسون بعد المائتین من حکمه علیه السّلام:
(251) و قیل: إنّ الحارث بن حوط أتا علیّا علیه السّلام فقال له: أ ترانی أظنّ أنّ أصحاب الجمل کانوا علی ضلالة؟. فقال علیه السّلام: یا حار، إنّک نظرت تحتک و لم تنظر فوقک فحرت إنّک لم تعرف الحقّ فتعرف أهله، و لم تعرف الباطل فتعرف من أتاه، فقال الحارث: فإنی أعتزل مع سعد بن مالک و عبد اللَّه بن عمر فقال علیه السّلام: إنّ سعدا و عبد اللَّه بن عمر لم ینصرا الحقّ و لم یخذلا الباطل. (81049- 80979)
الاعراب:
استفهام إنکاری أ ترانی أظن: استفهام إنکاری ، و أظنّ جملة مع مفعولیه مفعول ثان لقوله: ترانی، تحتک: جرّد عن الظرفیة و جعل مفعولا به لقوله نظرت أی نطرت الأسافل.
المعنی:
هذا الرّجل تکلّم بحضرته کلاما ملؤه الضلالة و الحیرة، فأجابه علیه السّلام بوجه خطأه لعلّه یرجع عن غیّه فقال: إنک تنظر إلی سافل الوجود و درک الطّبیعة المحدود و لم ترفع رأسک و تفتح عین قلبک لتری المعالی و تسمع نداء الحقّ فتعرف أهله و تمیّزهم من أهل الباطل.
و لما التجأ السائل المعاند إلی الاعتزال و الالحاق بسعد بن أبی وقاص و عبد اللَّه ابن عمر و عرض علی حضرته متابعة صحابیّین مهاجرین من الصّدر الأول و ظنّه قدّم إلی حضرته ملجأ وثیقا و اتّبع طریقا مستقیما.
أجابه علیه السّلام بما کشف عن حالهما کنایه و کنّی عن ضلالهما بقوله: [إنّ سعدا و عبد اللَّه بن عمر لم ینصرا الحقّ ...] إنّ سعد بن مالک
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 21، ص: 347
و عبد اللَّه بن عمر رجلین نافیین حائرین لم یأتیا بحجّة، و لم یمهدا طریق هدایة، لأنّهما لم ینصرا الحقّ و لم یخذلا الباطل من الفئتین فلا یخلو إمّا أن لا یعرفا الحقّ من الباطل فحارا و اعتزلا فلا یکونان إلّا جاهلین فکیف تقتدی بالجاهل، و إمّا عرفا الحق و الباطل من الفئتین و هما أصحابه علیه السّلام و أصحاب الجمل و لکن قعدوا عن نصرة الحق بالسیف و السنان، و عن خذلان الباطل بالنطق و البیان، فیکونان فاسقین تارکین للواجب فکیف تقتدی بهما؟! و قد ثقل تعبیره علیه السّلام بلم و لم علی الشارح المعتزلی فقال:
و أمّا هذه اللّفظة ففیها اشکال، لأنّ سعدا و عبد اللَّه لعمری أنّهما لم ینصرا الحق و هو جانب علیّ علیه السّلام، لکنّهما خذلا الباطل و هو جانب معاویة و أصحاب الجمل، فانهم لم ینصروهم فی حرب قطّ- إلخ.
و لکن سیاق کلامه علیه السّلام إثبات حیرتهما و ضلالتهما، و إهمالهما الوظیفة المتوجّهة علیهما بعدم قیامهما علی عمل ایجابیّ یقتضیه الموقف، و هو کاشف عن الحیرة أو عدم المبالاة بالتکلیف الکاشف عن عدم الایمان رأسا.
الترجمة:
گفته اند که حارث بن حوط نزد علی علیه السّلام آمد و به آن حضرت گفت: تو معتقدی که در پندار من أصحاب جمل بگمراهی اندر بودند؟
در پاسخ فرمود: أی حارث تو زیرت را دیدی و بالای سرت را ندیدی و گیج شدی تو حق را نشناختی تا اهلش را بشناسی، و باطل را نشناختی تا اهلش را بدانی.
حارث گفت: من با سعد بن مالک و عبد اللَّه بن عمر کناره می گیرم. فرمود: براستی که سعد و عبد اللَّه بن عمر نه حق را یاری کردند، و نه باطل وانهادند.
حارث بن حوط مرد تیره دل از سؤالی کرد مولا را کسل
گفت: می گوئی که اصحاب جمل نزد من هستند از أهل زلل؟
در جوابش گفت: می داری نظر زیر خود و ز فوق هستی بیخبر
گیج و حیرانی تو و نشناختی حق و باطل، دل از آن پرداختی
تو چه دانی أهل باطل ز اهل حق تا زنی بر أهل حق تو طعن و دق
گفت: من عزلت گزینم با خسان گفت: آنها هم بوند أز ناکسان
