[hadith]وَ قَالَ (علیه السلام): الْحَجَرُ الْغَصِیبُ فِی الدَّارِ، رَهْنٌ عَلَی خَرَابهَا.
[قال الرضی رحمه الله تعالی و یُروی هذا الکلام عن النبی (صلی الله علیه وآله) و لا عجب أن یشتبه الکلامان، لأن مستقاهما من قلیب و مفرغهما من ذنوب].[/hadith]
سنگ غصبی خانه خرابت می کند:
امام(علیه السلام) در این گفتار حکیمانه، آینده شوم بناهایی را بیان می کند که با وسائل غصبی ساخته شوند، می فرماید: «سنگ غصبی در بنای خانه گروگان ویرانی آن است»; (الْحَجَرُ الْغَصِیبُ(1) فِی الدَّارِ رَهْنٌ عَلَی خَرَابهَا).
اشاره به این که همان گونه که «رهن» و گروگان، سبب می شود انسان، مطالباتش را وصول کند، سنگ غصبی هم سبب می شود که ویرانی برای خانه وصول شود.
مرحوم مغنیة در کتاب فی ظلال نهج البلاغه در شرح این کلام حکیمانه می گوید: کسی که بنایی کند یا چیزی در اختیار بگیرد یا بخورد یا بنوشد یا به هر صورتی، از اموال دیگران (بدون رضای آنها) بهره گیرد، سرانجام کارش وبال و خسران است، هرچند این زیان پس از مدتی صورت گیرد و اگر کسی بپرسد این آسمان خراش هایی که از خون ملت های بی گناه بنا شده و محکم در جای خود ایستاده و ویران نمی شود چگونه است؟ در پاسخ آنها می گوییم: اگر اینها ویران نشود بناکننده آنها به زودی آنها را ترک گفته و به قبور تاریک و متعفنی پناه می برند... اضافه بر این، بنای راسخ، همان وجدان پاک و روح آرامی است که انسان بدون هرگونه نگرانی زندگی کند. (آیا بانیان آنها چنین اند؟ قطعاً نیستند).(2)
مرحوم طبرسی در مجمع البیان از ابن عباس نقل می کند که می گوید: من از قرآن به خوبی استفاه کرده ام که ظلم و ستم خانه ها را ویران می سازد. سپس به آیه شریفه سوره «نمل» تمسک می کند که می فرماید: «(فَتِلْکَ بُیُوتُهُمْ خَاوِیَةً بمَا ظَلَمُوا إِنَّ فِی ذَلِکَ لاَیَةً لِّقَوْم یَعْلَمُونَ); این خانه های آنهاست در حالی که به خاطر ظلم و ستمشان فرو ریخته; و در این نشانه روشنی است برای کسانی که آگاهند».(3)
مرحوم سید رضی در ذیل این کلام شریف می گوید: «این سخن از پیامبر(صلی الله علیه وآله) نیز نقل شده و جای تعجب نیست که هر دو کلام مانند هم باشند; زیرا هر دو از یک محل سرچشمه گرفته و ریزش هر دو از یک دلو بوده است»; (قالَ الرَّضِیُ وَیُروی هذَا الْکَلامُ عَنِ النَّبی(صلی الله علیه وآله) وَلا عَجَبَ أَنْ یَشْتَبهَ الْکَلامانِ لاَِنَّ مُسْتَقاهُما مِنْ قَلیب وَمَفْرَغَهُما مِنْ ذَنُوب).
«مُسْتَقی» به معنای محل سیراب شدن است «قلیب» (بر وزن صلیب) به معنای چاه و در اینجا کنایه از سرچشمه است و «مفروغ» (مفرغ) به معنای محل ریزش است و «ذَنوب» بر وزن (قبول) به دلو بزرگ گفته می شود.
مرحوم دیلمی از علمای قرن نهم در کتاب ارشاد القلوب خود حدیث را به این صورت از پیامبر اکرم(صلی الله علیه وآله) نقل کرده است: «خَمْسُ کَلِمات فِی التَّوْراةِ وَیَنْبَغی أَنْ تُکْتَبَ بماءِ الذَّهَب أَوَّلُها حَجَرُ الْغَصْب فِی الدّارِ رَهْنٌ عَلی خَرابها وَالْغالِبُ بالظُّلْمِ هُوَ الْمَغْلُوبُ وَما ظَفَرَ مَنْ ظَفَرَ الاْثْمُ بهِ وَمَنْ أَقَلَّ حَقَّ اللهِ عَلَیْکَ أنْ لا تَسْتَعینَ بنِعَمِهِ عَلی مَعاصِیهِ وَوَجْهُکَ ماءٌ جامِدٌ یَقْطُرُ عِنْدَ السُّؤالِ فَانْظُرْ عِنْدَ مَنْ تَقْطُرُهُ; پنج جمله در تورات آمده است که سزاوار است با آب طلا نوشته شود: نخستین آنها این است که سنگ غصبی در بنای خانه گروگان ویرانی آن است و آن کس که با ظلم غلبه می کند در حقیقت مغلوب و شکست خورده است و کسی که از طریق گناه پیروز شود در واقع پیروز نشده است و کمترین حق خداوند بر تو این است که از نعمت های او برای معصیتش کمک نگیرید و آبروی تو همچون آب منجمدی است که تقاضا آن را آب می کند مراقب باش نزد چه کسی آن را آب می کنی».(4)
در حدیث دیگری از پیغمبر اکرم(صلی الله علیه وآله) می خوانیم: «اتَّقُوا الْحَرامَ فِی الْبُنْیانِ فَاِنَّهُ أساسُ الْخَراب; از به کار گرفتن اشیای حرام در بناها بپرهیزید که سبب خرابی آن خواهد شد»(5). (6)
خداوندا توفیق پیروی از این کلمات دلنشین و حکمت آموز و به کار بستن آنها را در زندگی به همه ما مرحمت فرما تا راه بهتر زیستن را بیابیم و از آن به مقصد برسیم.
پی نوشت:
(1). در بسیاری از نسخ به جای «الغَصیب» «الغَصْب» آمده و این واژه مناسب تر و معروف تر است و در بعضی از کتبی که در اسناد این کلام شریف آوردیم به جای «الغَصیب» «الْمَغْصُوب» آمده است.
(2). فی ظلال نهج البلاغه، ج 4، ص 361.
(3). نمل، آیه 52.
(4). ارشاد القلوب، ج 1، ص 195.
(5). تاریخ مدینه دمشق، ابن عساکر، ج 59، ص 296.
(6). سند گفتار حکیمانه: مرحوم خطیب در مصادر، این کلام نورانی را از غررالحکم و سراج الملوک و زهر الآداب قیروانی (متوفای 413) با تفاوت هایی نقل کرده است (و این نشان می دهد که از منابع دیگری آن را گرفته اند). (مصادر نهج البلاغه، ج 4، ص 188)
