[hadith]وَ قِیلَ لَهُ صِفْ لَنَا الْعَاقِلَ، فَقَالَ (علیه السلام): هُوَ الَّذی یَضَعُ الشَّیْءَ مَوَاضِعَهُ؛ فَقِیلَ فَصِفْ لَنَا الْجَاهِلَ، فَقَالَ قَدْ فَعَلْتُ.
[قال الرضی رحمه الله تعالی یعنی أن الجاهل هو الذی لا یضع الشیء مواضعه فکأن ترک صفته صفة له إذ کان بخلاف وصف العاقل].[/hadith]
عاقل کیست؟
امام(علیه السلام) در این گفتار حکیمانه به وصف عاقل می پردازد به این صورت که خدمتش عرض شد: عاقل را برای ما توصیف کن. فرمود: عاقل کسی است که هر چیز را در جای خود قرار می دهد. گفته شد: جاهل را توصیف بفرما. فرمود: توصیف کردم»; (وَ قِیلَ لَهُ صِفْ لَنَا الْعَاقِلَ فَقال(علیه السلام): هُوَ الَّذی یَضَعُ الشَّیْءَ مَوَاضِعَهُ فَقِیلَ: فَصِفْ لَنَا الْجَاهِلَ، فَقَالَ: قَدْ فَعَلْتُ).
مرحوم سید رضی در ذیل این کلام می گوید: «منظور امام(علیه السلام) این است که جاهل کسی است که هرچیزی را در جای خود قرار نمی دهد، بنابراین ترک وصف جاهل خود صفت او محسوب می شود، زیرا بر خلاف وصف عاقل است»; (قالَ الرَّضِیُ یَعْنی أنَّ الْجاهِلَ هُوَ الَّذی لا یَضَعُ الشَّیْءَ مَواضِعَهُ فَکانَ تَرْکُ صِفَتِهِ صَفَةٌ لَهُ إذْ کانَ بخَلافِ وَصْفِ الْعاقِلِ).
امام(علیه السلام) در این گفتار حکیمانه در عبارتی کوتاه و پرمعنا در واقع تمام اوصاف عاقل و جاهل را خلاصه کرده است; عاقل کسی است که درباره هرچیز می اندیشد و محل مناسب آن را بررسی می کند و سپس آن را در محل مناسب قرار می دهد; مثلاً اگر رئیس اداره یا رئیس حکومت است شایستگی های افراد را در نظر می گیرد و هر کدام را در محل لایق خود قرار می دهد یا اگر می خواهد مثلاً سخنرانی کند، مطالب را چنان تنظیم می کند که مقدمه در جایگاه خود، شرح مطالب در جای خود و نتیجه گیری پایانی سخن نیز در جای خود باشد. اگر عبادتی انجام می دهد، اجزا و شرایط و واجبات و مستحبات آن را هر کدام در جای خود به جا می آورد. اگر طبیب است و می خواهد بیماری را درمان کند مراحل مختلف درمان را دقیقا در نظر می گیرد و هر دارو و درمانی را در جای خود قرار می دهد و اگر می خواهد اموال زکات و بیت المال را تقسیم کند نیاز افراد و گروه ها را در نظر می گیرد و به هر کدام به اندازه نیازش می پردازد. حتی اگر می خواهد مجازات کند، مجازات نیز درجات و مراحلی دارد. او هر مرحله را در جایگاه خود قرار می دهد تا نتیجه مطلوب عائد شود. آری عاقل می اندیشد و اندازه گیری می کند و تدبیر می نماید و نظم هر کار را رعایت می کند.
تعبیر به «رُشد» در قرآن مجید در مورد دادن اموال یتیمان به آنان نیز می تواند اشاره ای به همین معنا باشد; یعنی یتیم به مرحله ای برسد که بتواند در مسائل مالی هرچیز را در جایگاه مناسب انجام دهد. به عکس جاهل، که هیچ یک از این امور را رعایت نمی کند; در جایی که باید نرمش انجام دهد شدت عمل به کار می گیرد و به عکس در جای شدت عمل نرمش، افراد را در جایگاه خود قرار نمی دهد، حقوق را متناسب تقسیم نمی کند، واجبات و مستحبات شرع را به طور صحیح در جایگاه اصلی قرار نمی دهد و همین امر باعث شکست او در همه زمینه هاست.
روایات دیگری در زمینه توصیف عقل یا عاقل از معصومان(علیهم السلام) نقل شده که با آنچه در این کلام نورانی آمده هماهنگ است; از جمله در حدیثی از امام امیرمؤمنان(علیه السلام) می خوانیم: «الْعَقْلُ أنَّکَ تَقْتَصِدُ فَلا تَسْرِفَ وَتَعِدَ فَلا تُخْلِفَ وَإذا غَضِبْتَ حَلِمْتَ; عقل آن است که میانه روی را انتخاب کنی و اسراف ننمایی و هرگاه وعده می دهی تخلف ننمایی و به هنگام غضب، حلم کنی».(1)
در حدیث دیگری در همان کتاب از آن حضرت می خوانیم: «النُّفُوسُ طَلِقَةٌ لکِنْ أیْدی الْعُقُولِ تَمْسکُ أعْنَتَها عَنِ النُّحُوس; نفوس آدمیان آزاد است; ولی دست های عقل زمام آن را گرفته و از چموشی و سرکشی باز می دارد».(2)
نیز در حدیث دیگری از همان حضرت آمده است: «إنَّمَا الْعَقْلُ التَّجَنُّبُ مِنَ الاْثْمِ وَالنَّظَرِ فِی الْعَواقِب وَالاْخْذ بالْحَزْمِ; عقل تنها پرهیز از گناه و نگاه کردن در عواقب امور و رعایت احتیاط در کارهاست».(3)
جالب این که امام(علیه السلام) در کلام حکیمانه 437 عدالت را نیز به چیزی شبیه آنچه در بالا درباره عقل فرمود وصف کرده است، می فرماید: «الْعَدْلُ یَضَعُ الاْمُورَ مَواضِعَهَا; عدل هر چیزی را در جایگاه خود قرار می دهد». و به یقین هر عاقلی عادل است و هر عادلی باید عاقل باشد.
در عهدنامه مالک اشتر نیز آمده است که امام(علیه السلام) به او دستور می دهد «فَضَعْ کُلَّ أمْر مَوْضِعَهُ وَأوْقِعْ کُلَّ أمْر مَوْقِعَهُ; هر چیز را در جایگاه خود قرار ده و هر امری را در محل مناسب آن».(4) و این هم امر به عدالت است و هم رعایت عقل و تدبیر.
ابن ابی الحدید در اینجا ضرب المثلی نقل می کند که به پندار خودش شبیه کلام امام(علیه السلام) است در این جهت که از بیان مطلبی، مطلب دیگری فهمیده می شود ولی ضرب المثل گفته شده بسیار نامناسب نسبت به گفتار حکیمانه امام(علیه السلام) است(5). (6)
پی نوشت:
(1). غررالحکم، ح 2130 .
(2). غررالحکم، ح 2048 .
(3). همان، ح 3887 .
(4). نهج البلاغه، نامه 53 .
(5). شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید، ج 19، ص 67.
(6). سند گفتار حکیمانه: خطیب(رحمه الله) در مصادر تنها مدرک دیگری که برای این کلام حکیمانه نقل کرده غررالحکم است که با تفاوتی آن را ذکر کرده و نشان می دهد منبع دیگری داشته است. (مصادر نهج البلاغه، ج 4، ص 186). اضافه بر این، کلام مزبور در کتاب جواهر المطالب نوشته ابن دمشقی (متوفای 871) با تفاوت روشنی آمده است و ذیل آن چنین است: «قِیلَ: فَمَنِ الْجاهِلُ؟ قالَ: الَّذی لایَضَعُ الشَّیءَ مَواضِعَهُ». (جواهر المطالب، ص165)
