[hadith]وَ قَالَ (علیه السلام): الْمَرْءُ مَخْبُوءٌ تَحْتَ لِسَانِهِ.[/hadith]
تا سخن نگفته ای معلوم نیست کیستی!
امام(علیه السلام) در این کلام بسیار کوتاه و پرمعنا می فرماید: «انسان زیر زبان خود پنهان است (و تا سخن نگفته باشد عیب و هنرش نهفته باشد)»; (الْمَرْءُ مَخْبُوءٌ تَحْتَ لِسَانِهِ).
منظور از «مرء» (انسان) در اینجا شخصیت و ارزش انسان است و منظور از «مخبوء» (نهفته بودن) در زیر زبان این است که هنگامی که سخن بگوید شخصیت او آشکار می شود، چرا که سخن ترجمان عقل و دریچه ای به سوی روح آدمی است. هرچه در روح اوست از خوب و بد، والا و پست، بر زبان و کلماتش ظاهر می شود. گاه انسان به افرادی برخورد می کند که از نظر ظاهر بسیار آراسته و پرابهت اند; اما همین که زبان به سخن می گشاید می بیند که چقدر تو خالی است. و بر عکس به افرادی برخورد می کند که ابداً ظاهری ندارند; اما هنگامی که زبان به سخن می گشاید، انسان احساس می کند شخص دانشمند و حکیمی است.
مرحوم علامه مجلسی این کلام را از مصباح الشریعة با اضافه ای از امام صادق از امیرمؤمنان علی(علیهما السلام) نقل کرده است و آن این که امام(علیه السلام) به دنبال این جمله می فرماید: «فَزنْ کَلاَمَکَ وَاعْرِضْهُ عَلَی الْعَقْلِ وَالْمَعْرِفَةِ فَإِنْ کَانَ لِلَّهِ وَفِی اللَّهِ فَتَکَلَّمْ بهِ وَإِنْ کَانَ غَیْرَ ذَلِکَ فَالسُّکُوتُ خَیْرٌ مِنْه; حال که چنین است کلام خود را بسنج و بر عقل و معرفت عرضه دار هرگاه رضای خدا در آن است آن را بر زبان جاری کن و اگر غیر از آن است سکوت از چنین سخن گفتنی بهتر است».(1)
درباره اهمیت این جمله کوتاه و تاثیر آن در شناخت انسان ها دانشمندان اسلام سخن های برجسته ای گفته اند از جمله ابن ابی الحدید در ذیل همین کلام حکمت آمیز می گوید: مفهوم این کلام در عبارات مختلفی آمده; اما تعبیری که در اینجا آمده است از نظر کوتاه بودن و پرمعنا بودن نظیر و مانند ندارد.(2)
مرحوم مغنیه در شرح نهج البلاغه خود می گوید: ادیب و فقیه و فیلسوف تنها با سخنانشان شناخته می شوند و همچنین وکلا و اخترشناسان، ولی طبیب و مهندس و مانند آنها هم با سخنانشان شناخته می شوند و هم با کارهایشان و به هر حال هر انسانی که سخنان تازه مفیدی در اختیار برادر هم نوعش بگذارد عاقل و عالم و ادیب و فقیه و فیلسوف است; اما سخنوران فصیحی که اثر با ارزشی از خود به یادگار نگذاردند سوفسطائیانی بیش نیستند، هرچند هزاران جلد نثر و نظم نوشته باشند.(3)
تأثیر این سخن امام(علیه السلام) به قدری در شعرا و ادیبان زیاد بوده که در اشعار آنها نمایان است.
سعدی می گوید:
تا مرد سخن نگفته باشد *** عیب و هنرش نهفته باشد
نیز می گوید:
زبان در دهان ای خردمند چیست *** کلید در گنج صاحب هنر
چو در بسته باشد چه داند کسی *** که گوهر فروش است یا پیلهور
شاعر دیگری می گوید:
آدمی مخفی است در زیر زبان *** این زبان پرده است بر درگاه جان
شاعر دیگری می گوید:
مرد، ار خزف و طلای کان است *** در زیر زبان خود نهان است (4)
پی نوشت:
(1). بحارالانوار، ج 68، ص 285، ح 39.
(2). شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید، ج 18، ص 353.
(3). فی ظلال نهج البلاغه، ج 4، ص 316.
(4). سند گفتار حکیمانه: در مصادر نهج البلاغه این کلام گهربار حکمت آمیز از مرحوم شیخ طوسی در کتاب امالی از عبدالعظیم حسنی از امام جواد(علیه السلام) از پدرش امام علی بن موسی الرضا از اجدادش از جدش امیرمؤمنان(علیهم السلام) در ضمن روایتی نقل کرده است که آن حضرت فرمود: چهار جمله من گفته ام که در قرآن مجید تصدیقش آمده است; گفته ام: «الْمَرءُ مَخْبُوءٌ تَحْتَ لِسانِهِ فَإذا تَکَلَّمَ ظَهَرَ; انسان در زیر زبانش نهفته است، هنگامی که سخن بگوید شخصیتش آشکار می شود». خداوند در قرآن مجید (درباره منافقان) فرموده است: «(وَلَتَعْرِفَنَّهُمْ فی لَحْنِ الْقَوْلِ); آنها را از طرز سخنانشان خواهی شناخت» (محمد، آیه 30). نیز جاحظ که قبل از مرحوم رضی می زیسته است در کتاب المائة المختارة این کلام شریف را نقل می کند (مصادر نهج البلاغه، ج 4، ص 130). جالب این که همین کلام حکمت آمیز با اضافه ای در حکمت 392 آمده است.
