1- صنعت

از امیرالمومنین علیه السلام از صنعت پرسیدند؛ فرمود: آن در ردیف نبوت است ، و مردم در ظاهر آن سخن می گویند، و من به خدا سوگند از ظاهر و باطن آن آگاهم ، به خدا سوگند آن چیزی جز آب خشکیده و هوای راکد و آتش گردش کننده و زمین و روان و جاری نیست (304)

2- کیمیا

از حضرت امیر علیه السلام از وجود کیمیا پرسیدند؛ آن حضرت فرمود: کیمیا بوده و هست و خواهد بود.

پرسیدند؛ صنعت آن چگونه است ؟

فرمود: از جیوه روان ، و سرب و زاج و آهن زنگ زده و زنگار مس سبز... بعضی گفتند: فهم ما به این نمی رسد. فرمود: بعض اجزایش را زمین و آب قرار دهید...

عرضه داشتند: برای ما بیشتر توضیح دهید. فرمود: همین مقدار بس است ؛ زیرا حکمای پیشین بیش از این نگفته اند تا مردم آن را بازیچه نگیرند (305)

کلینی (ره ) در کافی (306) از ابوحمزه ثمالی نقل کرده که می گوید: به همراه امام صادق علیه السلام از بازار مسگران می گذشتیم . من خدمت آن حضرت علیه السلام عرضه داشتم فدایت شوم ! اصل این مس چیست ؟ فرمود: نقره است که زمین آن را تباه نموده به صورت مس در آمده است ، و اگر کسی بتواند فساد آن را بگیرد از آن بهره مند می گردد.

و از ابن خلکان نقل شده : جابربن حیان کتاب بزرگی در حدود هزار صفحه در صنعت کیمیا نگاشته که مشتمل بر پانصد رساله از امام صادق علیه السلام در این زمینه می باشد. و نیز جرجی زیدان می گوید: که جابر بن حیان از شاگردان امام صادق نخستین کسی بوده که اساس شیمی جدید را بنا نهاده است .

  1. 1- متن روایت چنین است : فی المناقب سئل امیرالمومنین (ع ) عن الصنعه فقال : هی اخت النبوه ، و عصمه المروه ، و الناس یتکلمون فیها بالظاهر، و انا اعلم والله ظاهرها و باطنها، ما هی والله الا ماء جامد، و هواء راکد، وتار جائله ، و ارض سائله .

شاید مقصود از فقره اول صنعت ذوب فلزات باشد که مذاب آنها را به صورت قطعات مختلف در می آورند، که یکی از صنایع بسیار مهم عصر حاضر است .

و دوم نیز گازها و یا هوای راکدی باشد که در بعض از صنایع به کار گرفته می شود (مانند یخچال ، کولر، چرخ اتومبیل ...) و سوم نیز اشاره به جریان برق و چهارم نیز اشاره به نفت و فرآورده های مربوط به آن باشد.

  1. مناقب ، سروی ، ج 1، ص 274. 305- 1- مناقب ، سروی ، ج 1، ص 274.

  2. گرچه اعتبار این روایت از حیث سند معلوم نیست ، اما وجود کیمیا را هم نمی توان وهمی و خیالی دانست ، و ندانستن دلیل بر نبودن نیست ، و جابر بن حیان شاگرد امام صادق (ع ) شیمیدان معروف در کتابی به نام الرحمه که در صنعت کیمیا نگاشته فصلی در چگونگی تبدیل فلزها به طلا آورده است . و همچنین محمد بن زکریای رازی طبیب و کیمیاگر معروف ایرانی در این باره مطالعات و تجربیات وسیعی داشته است (مترجم ) 306- فروع کافی ، ج 5، ص 307، حدیث 15.