[hadith]و من کتاب له (علیه السلام) إلی معاویة:
فَأَرَادَ قَوْمُنَا قَتْلَ نَبیِّنَا وَ اجْتِیَاحَ أَصْلِنَا، وَ هَمُّوا بنَا الْهُمُومَ وَ فَعَلُوا بنَا الْأَفَاعِیلَ وَ مَنَعُونَا الْعَذْبَ وَ أَحْلَسُونَا الْخَوْفَ وَ اضْطَرُّونَا إِلَی جَبَلٍ وَعْرٍ وَ أَوْقَدُوا لَنَا نَارَ الْحَرْب؛ فَعَزَمَ اللَّهُ لَنَا عَلَی الذَّبِّ عَنْ حَوْزَتِهِ وَ الرَّمْیِ مِنْ وَرَاءِ [حَوْمَتِهِ] حُرْمَتِهِ؛ مُؤْمِنُنَا یَبْغِی بذَلِکَ الْأَجْرَ، وَ کَافِرُنَا یُحَامِی عَنِ الْأَصْلِ؛ وَ مَنْ أَسْلَمَ مِنْ قُرَیْشٍ خِلْوٌ مِمَّا نَحْنُ فِیهِ بحِلْفٍ یَمْنَعُهُ أَوْ عَشیرَةٍ تَقُومُ دُونَهُ، فَهُوَ مِنَ الْقَتْلِ بمَکَانِ أَمْنٍ.[/hadith]
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 17، ص: 326
و من کتاب له علیه السّلام الی معاویة و هو الکتاب التاسع من باب المختار من کتبه علیه السّلام و رسائله:
فأراد قومنا قتل نبیّنا، و اجتیاح أصلنا و همّوا بنا الهموم، و فعلوا بنا الأفاعیل، و منعونا العذب، و أحلسونا الخوف، و اضطرّونا إلی جبل وعر، و أوقدوا لنا نار الحرب، فعزم اللَّه لنا علی الذّبّ عن حوزته، و الرّمی من وراء حرمته، مؤمننا یبغی بذلک الأجر، و کافرنا یحامی عن الأصل، و من أسلم من قریش خلو ممّا نحن فیه بحلف یمنعه، أو عشیرة تقوم دونه، فهو من القتل بمکان أمن.
سند الکتاب و نقله علی صورته الکاملة:
و ذکر ما «وقع من الخلط و الشتات فیه» ما أتی به السیّد رضوان اللَّه علیه من کتابه علیه السّلام هذا فملتقط من کتاب طویل هو من محاسن کتابه علیه السّلام بلا کلام کما سیتلی علیک و الرّضیّ- ره- أسقط کثیرا من هذا الکتاب و أتی بشر ذمة قلیلة منه، و هذه عادته رضوان اللَّه علیه، لأنّ غرضه التقاط الفصیح و البلیغ من کلامه علیه السّلام.
کتبه علیه السّلام إلی معاویة جواب کتابه إلیه، و دفع معاویة کتابه إلی أبی مسلم الخولانی فقدم به علی علیّ أمیر المؤمنین علیه السّلام الکوفة و الکتابان مذکوران فی کتاب صفین لنصر بن مزاحم المنقری التمیمی الکوفی المتوفّی فی سنّی المائة الثانیة من الهجرة (ص 47، الطبع الناصری 1301 ه) و نقل عنه المجلسی رحمه اللَّه فی المجلّد الثامن من البحار (ص 547 الطبع الکمبانی) و الرّضیّ توفّی سنة 406 من الهجرة.
و نحن نورد ما أتی به نصر فی کتاب صفین: نصر: عن عمر بن سعد، عن أبی روق أنّ أبا مسلّم الخولانی قام إلی معاویة فی اناس من قراء أهل الشام فقالوا یا معاویة علی ما تقاتل علیّا و لیس لک مثل صحبته و لا قرابته و لا سابقته؟.
قال لهم: ما اقاتل علیّا و أنا أدّعی أنّ لی فی الاسلام مثل صحبته و لا هجرته و لا قرابته و لا سابقته، و لکن خبّرونی عنکم ألستم تعلمون أنّ عثمان قتل مظلوما؟
قالوا: بلی. قال: فلیدع إلینا قتلته فنقتلهم به و لا قتال بیننا و بینه. قالوا: فاکتب کتابا یأتیه بعضنا.
فکتب إلی علیّ هذا الکتاب مع أبی مسلم الخولانی، فقدم به علی علیّ.
ثمّ قام أبو مسلم خطیبا، فحمد اللَّه و أثنی علیه ثمّ قال: أمّا بعدک فانک قد قمت بأمر و تولّیته و اللَّه ما احبّ أنّه لغیرک إن أعطیت الحقّ من نفسک، إنّ عثمان قتل مسلما محرما مظلوما، فادفع إلینا قتلته و أنت أمیرنا، فإن خالفک أحد من الناس کانت أیدینا لک ناصرة، و ألسنتنا لک شاهدة، و کنت ذا عذر و حجّة.
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 17، ص: 327
فقال له علیّ: اغد علیّ غدا فخذ جواب کتابک.
فانصرف ثمّ رجع من الغد لیأخذ جواب کتابه، فوجد النّاس قد بلغهم الّذی جاء فیه، فلبست الشیعة أسلحتها، ثمّ غدوا فملئوا المسجد و أخذوا ینادون:
کلّنا قتل ابن عفّان، و أذن لأبی مسلم فدخل علی علیّ أمیر المؤمنین فدفع إلیه جواب کتاب معاویة.
فقال له أبو مسلم: قد رأیت قوما مالک معهم أمر، قال: و ما ذاک؟. قال: بلغ القوم أنّک ترید أن تدفع إلینا قتلة عثمان فضجّوا و اجتمعوا و لبسوا السلاح و زعموا أنّهم کلّهم قتلة عثمان.
فقال علیّ علیه السّلام و اللَّه ما أردت أن أدفعهم إلیک طرفة عین، لقد ضربت هذا الأمر أنفه و عینیه ما رأیته ینبغی لی أن أدفعهم إلیک و لا إلی غیرک، فخرج بالکتاب و هو یقول: الان طاب الضراب.
«کتاب معاویة الی أمیر المؤمنین علی علیه السّلام»:
قال نصر بالسند المقدم: و کان کتاب معاویة إلی علیّ علیه السّلام:
بسم اللَّه الرّحمن الرّحیم من معاویة بن أبی سفیان إلی علیّ بن أبی طالب سلام علیک فإنّی أحمد إلیک اللَّه الّذی لا إله إلّا هو، أمّا بعد فإنّ اللَّه اصطفی محمّدا بعلمه و جعله الأمین علی وحیه، و الرسول إلی خلقه، و اجتبی له من المسلمین أعوانا أیّده اللَّه بهم، فکانوا فی منازلهم عنده علی قدر فضائلهم فی الإسلام.
فکان أفضلهم فی إسلامه و أنصحهم للّه و لرسوله الخلیفة من بعده و خلیفة خلیفته و الثالث الخلیفة المظلوم عثمان فکلّهم حسدت، و علی کلّهم بغیت، عرفنا ذلک فی نظرک الشزر و فی قولک الهجر و فی تنفسک الصعداء، و فی إبطائک عن الخلفاء، تقاد إلی کلّ منهم کما یقاد الفحل المخشوش حتّی تبایع و أنت کاره.
ثمّ لم تکن لأحد منهم بأعظم حسدا منک لابن عمک عثمان و کان أحقّهم أن لا تفعل ذلک به فی قرابته و صهره، فقطعت رحمه، و قبّحت محاسنه، و ألّبت الناس علیه، و بطنت و ظهرت حتّی ضربت إلیه آباط الإبل، و قیدت إلیه الخیل العراب
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 17، ص: 328
و حمل علیه السلاح فی حرم رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله، فقتل معک فی المحلّة و أنت تسمع فی داره الهائعة لا تردع الظنّ و التهمة عن نفسک فیه بقول و لا فعل.
فاقسم صادقا أن لو قمت فیما کان من أمره مقاما واحدا تنهنه النّاس عنه ما عدل بک من قبلنا من النّاس أحد، و لمحی ذلک عندهم ما کانوا یعرفونک به من المجانبة لعثمان و البغی علیه.
و اخری أنت بها عند أنصار عثمان ظنین إیواءک قتلة عثمان، فهم عضدک و أنصارک و یدک و بطانتک، و قد ذکر لی أنّک تنصّل من دمه، فان کنت صادقا فأمکنّا من قتلته نقتلهم به و نحن أسرع إلیک، و إلّا فانّه لیس لک و لا لأصحابک إلّا السیف.
و الّذی لا إله إلّا هو لنطلبنّ قتلة عثمان فی الجبال و الرمال و البرّ و البحر حتّی یقتلهم اللَّه أو لتلحقنّ أرواحنا باللّه، و السّلام.
«جواب أمیر المؤمنین علیه السّلام الی معاویة»:
قال نصر: فکتب إلیه علیّ علیه السّلام:
بسم اللَّه الرّحمن الرّحیم من عبد اللَّه علیّ أمیر المؤمنین إلی معاویة بن أبی سفیان، أمّا بعد، فإنّ أخا خولان قدم علیّ بکتاب منک تذکر فیه محمّدا صلّی اللَّه علیه و آله و ما أنعم اللَّه علیه به من الهدی و الوحی، فالحمد للّه الّذی صدّقه الوعد، و تمّم له النصر و مکّن له فی البلاد، و أظهره علی أهل العدی و الشنان من قومه الّذین و ثبوا به (و ثبوا علیه- خ ل) و شنفوا له، و أظهروا له التکذیب، و بارزوه بالعداوة، و ظاهروا علی إخراجه و علی إخراج أصحابه، و ألّبوا علیه العرب و جامعوهم علی حربه، و جهدوا فی أمره کلّ الجهد، و قلّبوا له الامور حتّی ظهر أمر اللَّه و هم کارهون، و کان أشدّ النّاس علیه إلبة اسرته و الأدنی فالأدنی من قومه إلّا من عصمه اللَّه منهم.
یا ابن هند فلقد خبّأ لنا الدّهر منک عجبا، و لقد قدمت فأفحشت، إذ طفقت تخبرنا عن بلاء اللَّه تعالی فی نبیّه محمّد صلّی اللَّه علیه و آله و فینا، فکنت فی ذلک کجالب التمر إلی
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 17، ص: 329
هجر، أو کداعی مسدّده إلی النضال، و ذکرت أنّ اللَّه اجتبی له من المسلمین أعوانا أیّده اللَّه بهم فکانوا فی منازلهم عنده علی قدر فضائلهم فی الإسلام، فکان أفضلهم زعمت (کما زعمت- خ ل) فی الإسلام و أنصحهم للّه و رسوله الخلیفة و خلیفة الخلیفة، و لعمری إنّ مکانهما من الإسلام لعظیم، و إنّ المصاب بهما لجرح فی الاسلام شدید، رحمهما اللَّه و جزاهما بأحسن الجزاء. «1» و ذکرت أنّ عثمان کان فی الفضل ثالثا، فان یکن عثمان محسنا فسیجزیه اللَّه بإحسانه، و إن یکن مسیئا فسیلقی ربّا غفورا لا یتعاظمه ذنب أن یغفره.
و لعمر اللَّه «2» إنّی لأرجو إذا أعطی اللَّه النّاس علی قدر فضائلهم فی الاسلام و نصیحتهم للّه و لرسوله أن یکون نصیبنا فی ذلک الأوفر.
إنّ محمّدا صلّی اللَّه علیه و آله لمّا دعا إلی الایمان باللّه و التوحید کنّا أهل البیت أوّل من آمن به و صدّق بما جاء به، فلبثنا أحوالا مجرّمة و ما یعبد اللَّه فی ربع ساکن من العرب غیرنا، فأراد قومنا قتل نبیّنا و اجتیاح أصلنا، و همّوا بنا الهموم، و فعلوا بنا الأفاعیل.
فمنعونا المیرة، و أمسکوا عنّا العذب، و أحلسونا الخوف، و جعلوا علینا الأرصاد و العیون، و اضطرّونا إلی جبل و عر، و أوقدوا لنا نار الحرب، و کتبوا علینا بینهم کتابا لا یواکلونا، و لا یشاربونا، و لا یناکحونا، و لا یبایعونا، و لا نأمن فیهم حتّی ندفع النبیّ صلّی اللَّه علیه و آله فیقتلونه و یمثّلوا به، فلم نکن نأمن فیهم إلّا من موسم إلی موسم.
فعزم اللَّه لنا علی منعه و الذّبّ عن حوزته، و الرّمی من وراء حرمته،
(1)- فی البحار: و أنصحهم للّه و لرسوله الخلیفة الصدیق، و خلیفة الخلیفة الفاروق و لعمری ذکرت أمرا ان تم اعتزلک کله و ان نقص لم یلحقک ثلمة، و ما انت و الصدیق فالصدیق من صدق بحقنا و أبطل باطل عدونا، و ما انت و الفاروق فالفاروق من فرق بیننا و بین أعدائنا و ذکرت أن عثمان کان فی الفضل- إلخ، منه.
(2) فی البحار: و لعمری انی لارجو. منه
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 17، ص: 330
و القیام بأسیافنا دونه فی ساعات الخوف و اللّیل و النهار، فمؤمننا یرجو بذلک الثواب و کافرنا یحامی به عن الأصل.
فأمّا من أسلم من قریش بعد فانّهم ممّا نحن فیه أخلیاء فمنهم حلیف ممنوع أو ذو عشیرة تدافع عنه، فلا یبغیه أحد بمثل ما بغانا به قومنا من التلف، فهم من القتل بمکان نجوة و أمن، فکان ذلک ما شاء اللَّه أن یکون.
ثمّ أمر اللَّه رسوله بالهجرة، و أذن له بعد ذلک فی قتال المشرکین، فکان إذا احمرّ البأس و دعیت نزال، أقام أهل بیته فاستقدموا، فوقی أصحابه بهم حرّ الأسنّة و السیّوف.
فقتل عبیدة یوم بدر، و حمزة یوم احد، و جعفر و زید یوم موتة، و أراد للّه من لو شئت ذکرت اسمه مثل الّذی أرادوا من الشهادة مع النبیّ صلّی اللَّه علیه و آله غیر مرّة إلّا أنّ آجالهم عجّلت، و منیّته اخّرت، و اللَّه ولیّ الإحسان إلیهم، و المنّان علیهم بما قد أسلفوا من الصالحات.
فما سمعت بأحد و لا رأیت فیهم من هو أنصح للّه فی طاعة رسوله، و لا أطوع لرسوله فی طاعة ربّه، و لا أصبر علی اللأواء و الضرّاء و حین البأس و مواطن المکروه مع النبیّ صلّی اللَّه علیه و آله من هؤلاء النفر الّذین سمّیت لک، و فی المهاجرین خیر کثیر نعرفه جزاهم اللَّه بأحسن أعمالهم.
و ذکرت (فذکرت- خ ل) حسدی الخلفاء و إبطائی عنهم بغیی علیهم، فأمّا البغی فمعاذ اللَّه أن یکون. و أمّا الإبطاء عنهم و الکراهة لأمرهم فلست أعتذر منه إلی النّاس، لأنّ اللَّه جلّ ذکره لمّا قبض نبیّه صلّی اللَّه علیه و آله قالت قریش: منّا أمیر و قالت الأنصار: منّا أمیر، فقالت قریش: منّا محمّد رسول اللَّه فنحن أحقّ بذلک الأمر، فعرفت ذلک الأنصار فسلّمت لهم الولایة و السلطان فاذا استحقّوها بمحمّد صلّی اللَّه علیه و آله دون الأنصار فإنّ أولی النّاس بمحمّد صلّی اللَّه علیه و آله أحقّ بها منهم و إلّا فإنّ الأنصار أعظم العرب فیها نصیبا فلا أدری أصحابی سلموا من أن یکونوا حقّی أخذوا، أو الأنصار ظلموا عرفت أنّ حقّی هو المأخوذ و قد ترکته لهم تجاوز اللَّه عنهم.
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 17، ص: 331
و أمّا ما ذکرت من أمر عثمان و قطیعتی رحمه و تألیبی علیه، فانّ عثمان عمل ما بلغک، فصنع النّاس ما قد رأیت، و قد علمت أنّی کنت فی عزلة عنه إلّا أن تتجنّی فتجنّ ما بدا لک.
و أمّا ما ذکرت من أمر قتلة عثمان فإنّی نظرت فی هذا الأمر و ضربت أنفه و عینیه، فلم أرد فعهم إلیک و لا إلی غیرک، و لعمری لئن لم تنزع عن غیّک و شقاقک لتعرفنهم عن قلیل یطلبونک و لا یکلّفونک أن تطلبهم فی برّ و لا بحر و لا جبل و لا سهل و قد کان أبوک أتانی حین ولّی النّاس أبا بکر فقال: أنت أحقّ بعد محمّد صلّی اللَّه علیه و آله بهذا الأمر و أنا زعیم لک بذلک علی من خالف علیک، ابسط یدک ابایعک فلم أفعل.
و أنت تعلم أنّ أباک قد کان قال ذلک و أراده حتّی کنت أنا الّذی أبیت لقرب عهد الناس بالکفر، مخافة الفرقة بین أهل الإسلام، فأبوک کان أعرف بحقّی منک فإن تعرف من حقّی ما کان یعرف أبوک تصب رشدک، و إن لم تفعل، فسیغنی (فسیغنینی ظ) اللَّه عنک و السّلام.
انتهی کتابه الشریف برمّته علی ما أتی به نصر فی صفین و إذا قایست بینه و بین ما نقله الرّضیّ رضوان اللَّه علیه فی النهج یظهر لک أنّه- ره- أسقط کثیرا من فصول الکتاب و نقل فی النهج طائفة منه.
ثمّ یوجد بعض فقرات هذا الکتاب فی الکتاب الثامن و العشرین من هذا الباب أوّله قوله: و من کتاب له علیه السّلام إلی معاویة جوابا و هو من محاسن الکتاب، أمّا بعد فقد أنانی کتابک تذکر فیه اصطفاء- إلخ.
اللغة:
(الاجتیاح) اجوف واویّ یقال: جاحه من باب قال و اجتاحه بمعنی أی أهلکه و استأصله. و الجوح: الاستیصال و الاهلاک.
(الهمّ) بالفتح: واحد الهموم أی القصد، أو ما تجیل لفعله و إیقاعه فکرک و الهم أیضا مصدر هممت بالشیء من باب نصر إذا نویته و عزمت علیه و قصدته.
(الفعل) بالکسر اسم الحدث جمعه فعال مثل قدح و قداح و یجمع علی الأفعال أیضا، و یجمع الأفعال علی الأفاعیل. و قیل: الأفاعیل جمع أفعولة و هی
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 17، ص: 332
الفعل الذّمّی و یقال لمن أثر آثارا منکرة: فعل الأفاعیل.
(العذب) بفتح أوّله و سکون ثانیه: قال الراغب: ماء عذب: طیّب بارد قال تعالی: «هذا عَذْبٌ فُراتٌ سائِغٌ شَرابُهُ - الفاطر 12». عذب الماء عذوبة من باب شرف: ساغ مشربه فهو عذوب و استعذبته رأیته عذبا و جمعه عذاب مثل سهم و سهام. و العذب أیضا: المستساغ من الطّعام. و الطیّب من العیش.
تشبیه (أحلسونا الخوف) قال المرزوقی فی شرح الحماسة: الحلس واحد من أحلاس البیت. قال: قال الخلیل: و هو ما یبسط تحت حرّ المتاع من مسح و جوالق و نحوهما.
و فی الصحاح عن الأصمعی: الحلس للبعیر و هو کساء رقیق یکون تحت البرذعة، و أحلاس البیوت ما یبسط تحت حرّ الثیاب. و فی الحدیث: کن حلس بیتک، أی لا تبرح، و قولهم: نحن أحلاس الخیل أی نقتنیها و نلزم ظهورها، و أحلست البعیر أی ألبسته الحلس، و أحلست فلانا یمینا إذا أمررتها علیه. و أحلست السماء أی مطرت مطرا دقیقا دائما.
و فی النهایة الأثیریة: و فی حدیث الفتن عدّ منها فتنة الأحلاس، الأحلاس جمع حلس و هو الکساء الّذی یلی ظهر البعیر تحت القتب، شبّهها به للزومها و دوامها و منه حدیث أبی موسی قالوا: یا رسول اللَّه فما تأمرنا؟ قال: کونوا أحلاس بیوتکم أی ألزموها. و منه حدیث أبی بکر: کن حلس بیتک حتّی یأتیک ید خاطئة أو منیّة قاضیة.
فتحصّل ممّا قدّمنا فی الحلس أنّ المراد من قوله علیه السّلام «أحلسونا الخوف» أنّهم جعلوا الخوف لهم کالحلس أی جعلوه ملازما لهم من حیث إنّ الحلس ملازم ظهر البغیر، و أحلاس البیوت ملازمة لها. أو أنّهم ألبسوهم الخوف و هذا کالأوّل یفید أنّهم ألزموهم الخوف.
(وعر) بفتح أوّله و سکون ثانیه: المکان الصلب الغلیظ ضدّ السهل، یقال و عر و طریق و عر و مطلب و عر و یقال بالفارسیة: دشوار و سخت. قالت کنزة
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 17، ص: 333
(الحماسة 241):
لهفی علی القوم الّذین تجمّعوا بذی السّید لم یلقوا علیّا و لا عمرا
فان یک ظنّی صادقا و هو صادقی بشمله یحبسهم بها محبسا وعرا
و الوعر أیضا: المکان المخیف الوحش. و الجبل الوعر: الصعب المرتقی.
(الذبّ): الدّفع و المنع. (حوزته) فی الصحاح: الحوزة: الناحیة و حوزة الملک بیضته. (الحرمة) کلقمة: ما لا یحلّ انتهاکه. (یبغی) أی یطلب.
الاعراب:
الضمیران فی «حوزته» و «حرمته» یرجعان إلی النبیّ صلّی اللَّه علیه و آله کما یدلّ علیه سیاق الکلام، و قوله علیه السّلام بعد ذلک «و القیام بأسیافنا دونه فی ساعات الخوف و اللّیل و النهار» علی ما مرّ فی ذکر سند الکتاب. «و من أسلم» الواو للحال فالجملة حالیّة، أصحابه مفعول لفعل وقی و حرّ السیوف مفعول ثان له.
المعنی:
قد أشار علیه السّلام فی هذا الکتاب المستطاب إلی طائفة من فضائله و حمایة أهل بیت النبیّ من المسلم و الکافر النبیّ صلّی اللَّه علیه و آله عن الأعداء، و إلی نبذة ممّا دار بین المسلمین و المشرکین و غیرها ممّا سنتلوها علیک. و قد أجاب علیه السّلام عن کلّ فصل من کتاب معاویة بفصل و ذلک لما یلی:
قوله علیه السّلام: (بسم اللَّه الرّحمن الرّحیم من علیّ أمیر المؤمنین- إلی قوله إلّا من عصمه اللَّه منهم) قد أشار فی هذا الفصل بعد حمد اللَّه و ثنائه إلی ما فعل أهل العدی و الشنان من قومه صلّی اللَّه علیه و آله به حیث کذّبوه و بارزوه بالعداوة و شنفوا له أی أبغضوه حتّی ظاهروا علی إخراجه من مکّة و حرّضوا العرب علی حربه صلّی اللَّه علیه و آله، و لم یقصّروا فی شیء کان یؤذیه من قول أو فعل إلّا فعلوه، و کانت عداوتهم به صلّی اللَّه علیه و آله و اغرة فی
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 17، ص: 336
صدورهم حتّی أجمعوا فی قتله، و لکنّ اللَّه تعالی صدّقه الوعد، و تمّم له النصر و مکّن له فی البلاد، و أظهره علیهم، قال: عزّ من قائل «کَتَبَ اللَّهُ لَأَغْلِبَنَّ أَنَا وَ رُسُلِی إِنَّ اللَّهَ قَوِیٌّ عَزیزٌ» (المجادلة- 22).
ثمّ ذکر أنّ اسرته أی أهله کانوا أشدّ النّاس به صلّی اللَّه علیه و آله إلبة و عداوة، و فیه تعریض بما فعل أبو سفیان و شیعته به صلّی اللَّه علیه و آله من أنحاء الایذاء و أنواع المعاداة، و کان أبو سفیان یحثّ النّاس و یحرّضهم علی قتاله و قتله.
ثمّ استثنی علیه السّلام من الاسرة من عصمهم اللَّه، أی حفظهم و وقاهم من إیذائه صلّی اللَّه علیه و آله، بل وفّقهم اللَّه بنصره و عزم لهم علی منعه و الذّبّ عن حوزته و المراد من قوله علیه السّلام: «إلّا من عصمهم اللَّه منهم» هو من عصمهم اللَّه بالاسلام منهم و کانوا یومئذ قلیلین، کما فی السیرة الهشامیّة (ص 264 ج 1 طبع مصر 1375 ه) قال ابن اسحاق: فلمّا بادی رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله قومه بالاسلام و صدع به کما أمره اللَّه لم یبعد منه قومه، و لم یردّوا علیه- فیما بلغنی- حتّی ذکر آلهتهم و عابها فلمّا فعل ذلک أعظموه و ناکروه و أجمعوا علی خلافه و عداوته إلّا من عصم اللَّه تعالی منهم بالإسلام و هم قلیل مستخفون.
أو أراد بمن عصمهم اللَّه نفسه و أباه أبا طالب و العباس و حمزة ممّن حدب علی رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله و قام دونه و وقاه عن أذی النّاس و حماه و إن لم یکن بعضهم أسلم بعد کما سیتّضح لک بعید هذا.
قوله علیه السّلام: (یا ابن هند فلقد- إلی قوله: أن یغفره) أجاب علیه السّلام بهذا الفصل عمّا کتب إلیه معاویة من: «أنّ اللَّه تعالی اجتبی له صلّی اللَّه علیه و آله من المسلمین أعوانا أیّده اللَّه بهم فکانوا فی منازلهم عنده علی قدر فضائلهم فی الإسلام».
غرضه أنّ هذا الأمر کان له علیه السّلام أوضح و أبین، و أنّه علیه السّلام کان أعلم به من غیره، لأنّه علیه السّلام کان صاحب لواء رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله فی کلّ زحف و کان أوّل من آمن به، و أوّل من صلّی معه، و ما رأی أحد من المسلمین مثل عنائه فی الحروب و لم یشرکه أحد فی حمایة الدین و الذبّ عن حوزته و فی خذلان أهل الکفر و العدوان و إرغام شیعة الشیطان.
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 17، ص: 337
و العجب من معاویة یخبره علیه السّلام بذلک و لم یکن له سعی فی الدّین و لذا قال له الأمیر علیه السّلام تهکّما به: یا ابن هند فلقد خبأ لنا الدّهر منک عجبا.
قوله علیه السّلام: «کجالب التمر إلی هجر» مثل یضرب به لمن یجیء بالعلم إلی من هو أعلم منه، و یأتی بشیء إلی من کان أصل ذلک الشیء عنده، کما یقال بالفارسیّة: لقمان را حکمت آموخت، قطره بدریا فرستاد، زیره بکرمان برد خرما بعربستان فرستاد، و لا ریب أنّ هذا العمل خطاء و عامله مخطئ.
قال المیدانیّ فی فصل الکاف المفتوحة من الباب الثانی و العشرین من مجمع الأمثال فی بیان مثل «کمستبضع التمر إلی هجر»: قال أبو عبیدة: هذا من الأمثال المبتذلة و من قدیمها و ذلک أنّ هجر معدن التمر و المستبضع إلیه مخطئ، و یقال أیضا: کمستبضع التمر إلی خیبر. قال النابغة الجعدی:
و إنّ امرأ أهدی إلیک قصیدة کمستبضع تمرا إلی أهل خیبرا
و هجر محرّکة اسم بلد معروف بالیمن. و قال آخر:
أهدی کمستبضع تمرا إلی هجر أو حامل و شیء أبراد إلی یمن
و قوله علیه السّلام: «أو کداعی مسدّده إلی النضّال» مثل کالأوّل، أی کمن یدعو من یعلّمه الرّمی إلی المناضلة أی المراماة.
و الغرض أنّ إخبار معاویة أمیر المؤمنین علیّا علیه السّلام بأنّ اللَّه اجتبی للرسول أعوانا من المسلمین أیّده اللَّه بهم، کمن جلب التمر إلی هجر أو کمن دعی مسدّده إلی النضال، لأنّه علیه السّلام کان لرسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله ظهیرا فی کلّ شدّة و عناء من ابتداء دعوته صلّی اللَّه علیه و آله إلی الاسلام إلی لقائه الملک العلّام.
و لذا قال علیه السّلام: یا ابن هند فلقد خبأ لنا الدّهر منک عجبا، و لقد قدمت فأفحشت إذ طفقت تخبرنا عن بلاء اللَّه تعالی فی نبیّه محمّد صلّی اللَّه علیه و آله و فینا، فکنت فی ذلک کجالب التمر إلی هجر- إلخ، و لا یخفی لطف کلامه علیه السّلام.
قوله علیه السّلام: «و لعمر اللَّه إنّی لأرجو- إلی قوله: نصیبنا فی ذلک الأوفر»
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 17، ص: 338
معنی لعمر اللَّه، أحلف ببقاء اللَّه و دوامه، و الغرض من هذا الفصل جواب عمّا قال معاویة «من أنّ اللَّه اجتبی للرسول صلّی اللَّه علیه و آله أعوانا- إلی قوله: علی قدر فضائلهم فی الاسلام».
و لمّا کان أمیر المؤمنین علیه السّلام عونا لرسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله فی الشدائد، و لم یبلغ إلی رتبة حمایته عن الدّین و لا إلی قدر فضیلته فی الاسلام وزنة نصیحته للّه و لرسوله أحد، و لا اخال إنسانا ینکرها، قال علیه السّلام: إنّی لأرجو إذا أعطی اللَّه الناس علی قدر فضائلهم فی الاسلام و نصیحتهم للّه و رسوله أن یکون نصیبنا فی ذلک الأوفر.
قال المسعودیّ فی مروج الذّهب (ص 49 ج 2 طبع مصر 1246 ه):
و الأشیاء الّتی استحقّ بها أصحاب رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله الفضل هی السبق إلی الإیمان، و الهجرة، و النصرة لرسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله، و القربی منه، و القناعة، و بذل النفس له و العلم بالکتاب و التنزیل، و الجهاد فی سبیل اللَّه، و الورع، و الزهد، و القضاء و الحکم، و العفّة، و العلم، و کلّ ذلک لعلیّ علیه السّلام منه النصیب الأوفر و الحظّ الأکبر مضافا إلی ما ینفرد به من قول رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله حین آخی بین أصحابه:
أنت أخی، و هو صلّی اللَّه علیه و آله لا ضدّ له و لا ندّ، و قوله صلّی اللَّه علیه و آله: أنت منّی بمنزلة هارون من موسی إلّا أنّه لا نبیّ بعدی، و قوله صلّی اللَّه علیه و آله: من کنت مولاه فعلیّ مولاه اللّهمّ وال من والاه و عاد من عاداه، ثمّ دعاه صلّی اللَّه علیه و آله و قد قدّم إلیه أنس الطائر: اللّهمّ ادخل إلیّ أحبّ خلقک إلیک یأکل معی من هذا الطائر فدخل علیه علیّ علیه السّلام إلی آخر الحدیث، فهذا و غیره من فضائله.
قوله علیه السّلام: «إنّ محمّدا صلّی اللَّه علیه و آله لما دعی الی الإیمان باللّه و التوحید کنّا أهل البیت أوّل من آمن به و صدّق بما جاء به» توافرت الأخبار من الفریقین أنّ علیّا أمیر المؤمنین علیه السّلام کان أوّل ذکر أسلم مع رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله و أوّل من کان صلّی معه صلّی اللَّه علیه و آله. هذا لو سلّمنا أنّه علیه السّلام لم یکن أوّل من أسلم معه فقد قال أبو جعفر الطبریّ فی التاریخ (ص 56 ج 2): حدّثنا أبو کریب قال: حدّثنا وکیع عن شعبة، عن عمرو بن مرّة، عن أبی حمزة مولی الأنصار، عن زید بن أرقم قال:
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 17، ص: 339
أوّل من أسلم مع رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله علیّ بن أبی طالب علیه السّلام. و بهذا الاسناد عن زید بن أرقم یقول: أوّل رجل صلّی مع رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله علیّ علیه السّلام.
و فی السیرة الهشامیّة (ص 245 ج 1): قال ابن اسحاق: ثمّ کان أوّل ذکر من النّاس آمن برسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله و صلّی معه و صدّق بما جاءه من اللَّه تعالی: علیّ بن أبی طالب بن عبد المطلب بن هاشم رضوان اللَّه و سلامه علیه، و هو یومئذ ابن عشر سنین.
و فی السیرة الحلبیّة (ص 303 ج 1): فی المرفوع عن سلمان أنّ النبیّ صلّی اللَّه علیه و آله قال: أوّل هذه الامّة ورودا علیّ الحوض أوّلها اسلاما علیّ بن أبی طالب علیه السّلام.
و قال أبو جعفر الطبری فی التاریخ: حدّثنا ابن حمید، قال: حدّثنا إبراهیم ابن المختار عن شعبة، عن أبی بلج، عن عمرو بن میمون، عن ابن عباس قال: أوّل من صلّی علیّ.
و قال أیضا: حدّثنا زکریا بن یحیی الضریر قال: حدّثنا عبد الحمید بن بحر قال: أخبرنا شریک عن عبد اللَّه بن محمّد بن عقیل، عن جابر قال: بعث النبیّ صلّی اللَّه علیه و آله یوم الاثنین و صلّی علیّ یوم الثلاثاء.
و قال الیعقوبی فی التاریخ: (ص 17 ج 2): کان أوّل من أسلم خدیجة بنت خویلد من النساء، و علیّ بن أبی طالب من الرّجال.
و قال أبو جعفر الطبری (ص 56 ج 2): حدّثنا أحمد بن الحسن الترمذی قال: حدّثنا عبید اللَّه بن موسی قال: أخبرنا العلاء عن المنهال بن عمرو، عن عباد بن عبد اللَّه قال: سمعت علیا علیه السّلام یقول: أنا عبد اللَّه، و أخو رسوله، و أنا الصدّیق الأکبر لا یقولها بعدی إلّا کاذب مفتر، صلّیت مع رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله قبل الناس بسبع سنین.
و قال: حدّثنی محمّد بن عبید المحاربی قال: حدّثنا سعید بن خثیم عن أسد بن عبدة البجلی، عن یحیی بن عفیف، عن عفیف قال: جئت فی الجاهلیّة إلی مکّة فنزلت علی العبّاس بن عبد المطلب قال: فلمّا طلعت الشمس و حلقت فی السّماء و أنا أنظر إلی الکعبة أقبل شابّ فرمی ببصره إلی السماء، ثمّ استقبل الکعبة فقام مستقبلها فلم یلبث حتّی جاء غلام فقام عن یمینه، قال: فلم یلبث حتّی جاءت امرأة فقامت
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 17، ص: 340
خلفهما، فرکع الشابّ فرکع الغلام و المرأة، فرفع الشابّ فرفع الغلام و المرأة فخرّ الشابّ ساجدا فسجدا معه. فقلت: یا عباس أمر عظیم فقال: أمر عظیم، أ تدری من هذا؟ فقلت: لا. قال: هذا محمّد بن عبد اللَّه بن عبد المطلب، ابن أخی، أ تدری من هذا معه؟ قلت: لا. قال: هذا علیّ بن أبی طالب بن عبد المطلب، ابن أخی. أ تدری من هذه المرأة الّتی خلفهما؟ قلت: لا. قال: هذه خدیجة بنت خویلد زوجة ابن أخی و هذا حدّثنی إنّ ربّک ربّ السّماء أمرهم بهذا الّذی تراهم علیه و أیم اللَّه ما أعلم علی ظهر الأرض کلّها أحدا علی هذا الدین غیر هؤلاء الثلاثة.
أقول: و قد رواه ابن الأثیر فی اسد الغابة فی ترجمة عفیف هذا و هو عفیف الکندی.
بیان: قوله: استقبل الکعبة، و اعلم أنّ الکعبة زادها اللَّه شرفا لم تکن عندئذ قبلة، و أنّ النبیّ صلّی اللَّه علیه و آله صلّی إلی بیت المقدس بعد النبوّة ثلاث عشرة سنة بمکّة و تسعة عشر شهرا بالمدینة، ثمّ صرفه اللَّه تعالی عن البیت المقدس إلی الکعبة.
و فی السیرة الهشامیّة (ص 606 ج 1 طبع مصر 1375 ه). قال ابن اسحاق:
و یقال: صرفت القبلة فی شعبان علی رأس ثمانیة عشر شهرا من مقدم رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله المدینة.
و فی إزاحة العلّة فی معرفة القبلة لأبی الفضل شاذان بن جبرئیل القمّی: قال معاویة بن عمّار: قلت لأبی عبد اللَّه علیه السّلام: متی صرف رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله إلی الکعبة؟ قال: بعد رجوعه من بدر و کان یصلّی بالمدینة إلی بیت المقدس سبعة عشر شهرا ثمّ أعید إلی الکعبة.
و فی القانون المسعودی للعلامة أبی الریحان البیرونی (ص 256 ج 1 طبع حیدر آباد الدکن): صرف القبلة عن بیت المقدس إلی الکعبة لصلاة العصر کان فی الیوم السادس عشر من شعبان.
و قول عفیف بأنّه صلّی اللَّه علیه و آله قام للصلاة مستقبل الکعبة یوافق ما روی أنّ رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله طول مقامه بمکّة کان یجعل الکعبة بینه و بین بیت المقدس إذا أمکن کما
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 17، ص: 341
رواه الشیخ الجلیل فی الاحتجاج باسناده إلی أبی محمّد العسکری علیه السّلام.
و فی السیرة النبویّة لابن هشام: کان رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله بمکّة و قبلته إلی الشام فکان إذا صلّی بین الرکن الیمانی و الحجر الأسود، و جعل الکعبة بینه و بین الشام (ص 298 ج 1 طبع مصر 1375 ه).
و لنا رسالة مفردة فی الوقت و القبلة أتینا فیها بجمیع ما یجب أن یعلم فیهما من طرق معرفة خط الزوال تنتهی إلی ثلاثین طریقا، و طرق تحصیل سمت القبلة و بیان أخبارهما و غیرها ببراهین هندسیّة و أدلّة فقهیّة ما إخال بغاة العلم یستغنون عنها أو یبغون لها بدلا.
و قال أبو جعفر الطبریّ: حدّثنا ابن حمید قال: حدّثنا سلمة عن ابن اسحاق قال: کان أوّل ذکر آمن برسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله علیّ بن أبی طالب و هو یومئذ ابن عشر سنین و کان ممّا أنعم اللَّه به علی علیّ بن أبی طالب علیه السّلام أنّه کان فی حجر رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله قبل الإسلام.
و قد تظافرت الأخبار بأنّه علیه السّلام قد ربّی فی حجر رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله قبل الاسلام ففی السیرتین و تاریخ الطبری و غیر واحد من الکتب المدوّنة فی ذلک من الفریقین و قد أتی أبو جعفر الطبریّ بما أتی به ابن هشام فی السیرة من غیر تغییر.
قال الطبریّ: حدّثنا ابن حمید قال: حدّثنا سلمة قال: حدّثنی محمّد بن إسحاق قال. فحدّثنی عبد اللَّه بن أبی نجیح عن مجاهد بن جبر أبی الحجاج قال: کان من نعمة اللَّه علی علیّ بن أبی طالب و ما صنع اللَّه له و أراده به من الخیر أنّ قریشا أصابتهم أزمة شدیدة و کان أبو طالب ذا عیال کثیر فقال رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله للعبّاس عمّه و کان من أیسر بنی هاشم: یا عباس إنّ أخاک أبا طالب کثیر العیال و قد اصاب الناس ما تری من هذه الأزمة فانطلق بنا فلنحفّف عنه من عیاله آخذ من بنیه رجلا و تأخذ من بنیه رجلا فنکفهما عنه.
قال العباس: نعم فانطلقا حتّی أتیا أبا طالب فقالا: إنّا نرید أن نخفّف
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 17، ص: 342
عنک من عیالک حتّی ینکشف عن الناس ما هم فیه.
فقال لهما أبو طالب: إذا ترکتما لی عقیلا فاصنعا ما شئتما، فأخذ رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله علیّا فضمّه إلیه، و أخذ العباس جعفرا فضمّه إلیه، فلم یزل علیّ بن أبی طالب مع رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله حتّی بعثه اللَّه نبیّا فاتبعه علیّ فامن به و صدّقه، و لم یزل جعفر عند العباس حتّی أسلم و استغنی عنه.
و قال: حدّثنا ابن حمید قال: حدّثنا سلمة قال: فحدّثنی محمّد بن إسحاق قال: و ذکر بعض أهل العلم أنّ رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله کان إذا حضرت الصّلاة خرج إلی شعاب مکّة و خرج معه علیّ بن أبی طالب مستخفیا من عمّه أبی طالب و جمیع أعمامه و سائر قومه، فیصلّیان الصلوات فیها، فاذا أمسیا رجعا، فمکثا کذلک ما شاء اللَّه أن یمکثا. ثمّ إنّ أبا طالب عثر علیهما یوما و هما یصلّیان، فقال لرسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله:
یا ابن أخی ما هذا الدّین الّذی أراک تدین به؟ قال: أی عمّ هذا دین اللَّه و دین ملائکته و دین رسله و دین أبینا إبراهیم، أو کما قال صلّی اللَّه علیه و آله بعثنی اللَّه به رسولا إلی العباد و أنت یا عمّ أحقّ من بذلت له النصیحة و دعوته إلی الهدی و أحقّ من أجابنی إلیه و أعاننی علیه، أو کما قال، فقال أبو طالب: یا ابن أخی إنّی لا أستطیع أن افارق دینی و دین آبائی و ما کانوا علیه، و لکن و اللَّه لا یخلص إلیک بشیء تکرهه ما حییت انتهی ما رواه أبو جعفر عن ابن اسحاق و فی السیرة الهشامیّة أتی بمثل ما أتی به الطبریّ إلّا أنّ فیه «ما بقیت» مکان «ما حییت» یعنی أنّ أبا طالب قال له صلّی اللَّه علیه و آله و لکن لا یوصل إلیک مکروه ما دام لی الحیاة و البقاء، أی أدفع عنک شرّ النّاس و أذاهم، و سنشیر إلی إسلام أبی طالب إنشاء اللَّه تعالی.
و فی السیرة و تاریخ الطبری: ذکروا أنّ أبا طالب قال لعلیّ علیه السّلام: أی بنیّ ما هذا الدّین الّذی أنت علیه؟ فقال: یا أبت، آمنت باللّه و برسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله و صدّقته بما جاء به، و صلّیت معه للّه و اتّبعته، قالا: فزعموا أنّه قال له: أما إنّه لم یدعک إلّا إلی خیر فالزمه.
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 17، ص: 343
فی الإرشاد للمفید قدّس سرّه: فأمّا مناقب أمیر المؤمنین علی علیه السّلام الغنیّة لشهرتها و تواتر النقل بها و إجماع العلماء علیها عن إیراد أسانید الأخبار فهی کثیرة یطول بشرحها الکتاب، و فی رسمنا منها طرفا کفایة عن ایراد جمیعها فی الغرض الّذی وضعنا له هذا الکتاب إن شاء اللَّه تعالی.
فمن ذلک أنّ النبیّ صلّی اللَّه علیه و آله جمع خاصّة أهله و عشیرته فی ابتداء الدّعوة إلی الإسلام، فعرض علیهم الایمان، و استنصرهم علی أهل الکفر و العدوان، و ضمن لهم علی ذلک الحظوة فی الدّنیا و الشرف و ثواب الجنان، فلم یجبه أحد منهم إلّا أمیر المؤمنین علیّ بن أبی طالب علیه السّلام، فنحله بذلک تحقیق الاخوّة و الوزارة، و الوصیّة و الوراثة و الخلافة، و أوجب له به الجنّة.
و ذلک فی حدیث الدّار الّذی أجمع علی صحّته نقّاد (نقلة- خ ل) الاثار حین جمع رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله بنی عبد المطلّب فی دار أبی طالب و هم أربعون رجلا یومئذ یزیدون رجلا أو ینقصون رجلا فیما ذکره الرواة، و أمر أن یصنع لهم طعاما فخذ شاة مع مدّ من برّ و یعدّ لهم صاع من اللّبن، و قد کان الرجل منهم معروفا بأکل الجذعة فی مقام واحد و بشرب الفرق من الشراب فی ذلک المقعد.
فأراد علیه و آله السّلام باعداد قلیل الطّعام و الشراب لجماعتهم إظهار الایة لهم فی شبعهم و ریّهم ممّا کان لا یشبع واحدا منهم و لا یرویه، ثمّ أمر بتقدیمه لهم فأکلت الجماعة کلّها من ذلک الیسیر حتّی تملّوا منه و لم یبن ما أکلوه منه و شربوه فیه فبهرهم بذلک و بیّن لهم آیة نبوّته و علامة صدقه ببرهان اللَّه تعالی فیه.
ثمّ قال لهم بعد أن شبعوا من الطعام و رووا من الشراب: یا بنی عبد المطلب إنّ اللَّه بعثنی إلی الخلق کافّة و بعثنی إلیکم خاصّة فقال «و أنذر عشیرتک الأقربین» و أنا أدعوکم إلی کلمتین خفیفتین علی اللّسان ثقیلتین فی المیزان، تملکون بهما العرب و العجم، و تنقاد لکم بهما الأمم، و تدخلون بهما الجنّة، و تنجون بهما من النّار: شهادة أن لا إله إلّا اللَّه و أنّی رسول اللَّه.
فمن یجیبنی إلی هذا الأمر و یوازرنی علیه و علی القیام به یکن أخی و وصیّی
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 17، ص: 344
و وزیری و وارثی و خلیفتی من بعدی. فلم یجبه أحد منهم.
فقال أمیر المؤمنین: فقمت بین یدیه من بینهم و أنا إذ ذاک أصغرهم سنّا، و أحمشهم ساقا، و أرمصهم عینا، فقلت: أنا یا رسول اللَّه اوازرک علی هذا الأمر.
فقال صلّی اللَّه علیه و آله: اجلس. ثمّ أعاد القول علی القوم ثانیة فأصمتوا، فقمت أنا و قلت مثل مقالتی الاولی، فقال: اجلس ثمّ أعاد القول علی القوم ثالثة فلم ینطق أحد منهم بحرف فقمت و قلت: أنا اوازرک یا رسول اللَّه علی هذا الأمر، فقال: اجلس فأنت أخی و وصیّی و وزیری و وارثی و خلیفتی من بعدی.
فنهض القوم و هم یقولون لأبی طالب: یا أبا طالب لیهنئک الیوم ان دخلت فی دین ابن أخیک، فقد جعل ابنک أمیرا علیک.
ثمّ قال- ره-: و هذه منقبة جلیلة اختصّ بها أمیر المؤمنین علیه السّلام و لم یشرکه فیها أحد من المهاجرین الأوّلین و لا الأنصار و لا أحد من أهل الاسلام، و لیس لغیره عدل لها من الفضل، و لا مقارب علی حال، و فی الخبر بها ما یفید أنّ به علیه السّلام تمکّن النبیّ صلّی اللَّه علیه و آله من تبلیغ الرسالة، و إظهار الدعوة، و الصدع بالإسلام، و لولاه لم تثبت الملّة، و لا استقرّت الشریعة، و لاظهرت الدّعوة.
فهو علیه السّلام ناصر الإسلام، و وزیر الدّاعی إلیه من قبل اللَّه عزّ و جلّ، و بضمانه لنبیّ الهدی علیه و آله السّلام النصرة تمّ له فی النبوّة ما أراد و فی ذلک من الفضل ما لا یوازنه الجبال فضلا، و لا تعادله الفضائل کلّها محلا و قدرا. انتهی کلامه- ره- فی الإرشاد.
تنبیه:
ما نقله المفید رحمه اللَّه فی الإرشاد أتی به أبو جعفر الطبریّ فی التاریخ فراجع إلی- ص 62 ج 2- منه، فتبصّر أنّ خلیفة رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله کان من بدء الأمر متعیّنا و صرّح رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله بأنّ علیّا علیه السّلام هو أخوه و وصیّه و وزیره و وارثه و خلیفته من بعده فمن قال بغیره فقد سلک غیر سبیل اللَّه و رسوله.
و قال ابن الأثیر فی اسد الغابة: و هو یعنی أمیر المؤمنین علیّا علیه السّلام أوّل الناس
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 17، ص: 345
إسلاما فی قول کثیر من العلماء علی ما نذکره- إلی أن قال: حدّثنا محمّد بن عیسی حدّثنا محمّد بن بشار و ابن مثنی قالا: حدّثنا محمّد بن جعفر، حدّثنا شعبة عن عمرو بن مرة عن أبی حمزة رجل من الأنصار، عن زید بن أرقم قال: اوّل من أسلم علیّ.
و روی باسناده عن ابی بلخ عن ابن عباس قال: اوّل من أسلم علیّ.
و باسناده عن انس بن مالک قال: بعث النبیّ صلّی اللَّه علیه و آله یوم الإثنین و أسلم علیّ یوم الثلاثاء.
و باسناده عن حبّة العرنی قال: سمعت علیّا یقول: أنا أوّل من صلّی مع النبیّ صلّی اللَّه علیه و آله.
و باسناده عن أبی أیّوب الأنصاری قال: قال رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله: لقد صلّت الملائکة علیّ و علی علیّ سبع سنین و ذاک أنّه لم یصلّ معی رجل غیره.
و الروایات من الفریقین فی أنّه علیه السّلام کان أوّل من أسلم و أوّل من صلّی معه صلّی اللَّه علیه و آله أکثر من أن یحصی.
فان قلت: قد توجد روایات فی أنّ أبا بکر کان أوّل من أسلم فکیف التوفیق؟
قلت: من تتبّع الجوامع علم أنّ المسلّم عند الفحول من المحقّقین هو ما قدّمنا و من ذهب إلی خلافه فحجّته داحضة بلا مریة و ریب، و لم یرض أحد ممّن جانب المراء و التعصّب بتقدّم إسلام أبی بکر، و کفاک فی ذلک قول جلّ من کبار أهل السنّة بردّ من وهم ذلک.
قال الحلبیّ الشافعیّ فی کتابه انسان العیون فی سیرة الأمین و المأمون المعروف بالسیرة الحلبیّة (ص 311- ج 1) بعد ما ذهب إلی أنّه علیه السّلام کان أوّل من أسلم: و قول بعض الحفّاظ أنّ أبا بکر أوّل النّاس إسلاما هو المشهور عند الجمهور من أهل السنّة لا ینافی ما تقدّم من أنّ علیّا أوّل الناس إسلاما بعد خدیجة، ثمّ مولاه زید بن حارثة، لأنّ المراد أوّل رجل بالغ لیس من الموالی أبو بکر، و من الصبیان علیّ و من النساء خدیجة، و من الموالی زید بن حارثه، إلی آخر ما قال.
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 17، ص: 346
ثمّ إنّ إسلامه علیه السّلام و هو ابن عشر سنین أو ابن خمس عشر سنة، أو ابن ثمان سنین و إن کان الأخیر فما دونه یخالف المشهور و یضادّ المعروف و روایته شاذّة مطرودة إنّما کان لسعة قلبه و کمال عقله و شرح صدره، و لیس ذلک ممّن اجتبیه اللَّه تعالی بمستنکر، کیف و قد نطق القرآن الحکیم بنظائره:
قال فی یحیی علیه السّلام: «یا یَحْیی خُذ الْکِتابَ بقُوَّةٍ وَ آتَیْناهُ الْحُکْمَ صَبیًّا» (مریم- 13) و فی عیسی علیه السّلام: «فَأَشارَتْ إِلَیْهِ قالُوا کَیْفَ نُکَلِّمُ مَنْ کانَ فِی الْمَهْد صَبیًّا. قالَ إِنِّی عَبْدُ اللَّهِ آتانِیَ الْکِتابَ وَ جَعَلَنِی نَبیًّا. وَ جَعَلَنِی مُبارَکاً أَیْنَ ما کُنْتُ وَ أَوْصانِی بالصَّلاةِ وَ الزَّکاةِ ما دُمْتُ حَیًّا» الایات (مریم 30- 34).
فکم ضلّ و نصب العداوة کالناصبة الذاهبة إلی أنّ ایمانه علیه السّلام فی تلک الحالة إنّما کان علی وجه التقلید و التلقین و ما کان بهذه المنزلة لم یستحقّ صاحبه المدحة و لم یجب له به الثواب و کان هو حینئذ ابن سبع سنین فلم یکن کامل العقل و لا مکلفا فراجع إلی البحار (ص 327 ج 9 من الطبع الکمبانی).
علی أنّ ظاهر قوله تعالی: «وَ أَنْذرْ عَشیرَتَکَ الْأَقْرَبینَ» یدلّ علی أنّه علیه السّلام کان فی موضع التکلیف و کان ممّن دعاه رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله إلی الاسلام، و قد تقرّر فی الفقه إمکان من بلغ عشرا عاقلا من الذکور أن یبدو منه بعض آثار التکلیف من إنبات الشعر و حصول الاحتلام و علامة البلوغ لیست بمنحصرة فی العدد.
ثمّ لو لم یکن دالا علی أنّه علیه السّلام کان فی موضع التکلیف لیدلّ علی کمال فضله و حصول معرفته باللّه و برسوله و علی أنّه علیه السّلام کان من آیات اللَّه الخارقة للعادة و علی اختصاصه و تأهیله لما رسخه اللَّه له من الامامة و الحجّة علی الخلق فجری فی خرق العادة مجری عیسی و یحیی علیهما السّلام کما قدّمنا، فلو لا أنّه علیه السّلام کان کاملا و هو من أبناء عشر فما دونها لما کلّفه رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله من الإقرار بنبوّته، و لا دعاه إلی الاعتراف بحقّه، و لا افتتح به الدّعوة قبل جمیع الرّجال.
قال المسعودیّ فی مروج الذّهب (ص 400 ج 1 طبع مصر 1346 ه): و قد تنوزع فی علیّ بن أبی طالب علیه السّلام، فذهب کثیر من النّاس إلی أنّه لم یشرک باللّه شیئا
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 17، ص: 347
فیستأنف الاسلام، بل کان تابعا للنبیّ صلّی اللَّه علیه و آله فی جمیع فعاله، مقتدیا به، و بلغ و هو علی ذلک. و أنّ اللَّه عصمه و سدّده و وفّقه لتبعیّته لنبیّه علیه السّلام، لأنهما کانا غیر مضطرین، و لا مجبورین علی فعل الطاعات، بل مختارین قادرین فاختارا طاعة الرّبّ و موافقة أمره و اجتناب منهیّاته.
و منهم من رأی أنّه أوّل من آمن، و أنّ الرّسول دعاه و هو موضع التکلیف بظاهر قوله عزّ و جلّ: «وَ أَنْذرْ عَشیرَتَکَ الْأَقْرَبینَ» و کان بدؤه بعلیّ علیه السّلام إذ کان أقرب الناس إلیه و تبعهم له.
و منهم من رأی غیر ما وصفنا، و هذا موضع قد تنازع الناس فیه من الشیعة و قد احتجّ کلّ فریق لقوله. و منهم من قال بالنصّ فی الامامة و الاختیار. و أرض (کذا) کل فریق و کیفیّة إسلامه و مقدار سنیه قد أتینا علی الکلام فی ذلک علی الشرح و الإیضاح فی کتابنا المترجم بکتاب الصفوة فی الإمامة، و فی کتاب الاستنصار، و فی کتاب الزاهی، و غیره من کتبنا فی هذا المعنی. انتهی کلامه- ره-.
أقول: أمّا قوله- ره-: فذهب کثیر من النّاس إلی أنّه علیه السّلام لم یشرک باللّه شیئا- إلخ، فکلام فی غایة الحسن و الجودة و المتانة لما برهنّا فی شرح المختار 237 من باب الخطب أنّ النبیّ و وصیّه یجب أن یکونا معصومین مطلقا فعلا و قولا و ذاتا من جمیع ما یأبی و ینفر عنه الطبع السلیم و العقل الناصع، و من جمیع الذنوب و أنحاء الظلم و الشرک فانّ الشرک لظلم عظیم، و من جمیع ما یعتبر فی التبلیغ کالعصمة عن الخطاء فی تلقّی الوحی و الرسالة إن کان نبیّا، و العصمة عن الخطاء فی التبلیغ سواء کان نبیّا أو وصیّا.
و أمّا قوله: و منهم من رأی أنّه أوّل من آمن- إلخ، فقد دریت أنّه هو الحق.
قوله: و أنّ الرسول دعاه و هو موضع التکلیف، فقد دریت تفصیل الکلام فیه و أمّا قوله: و کان بدؤه بعلیّ- إلخ، فنعم ما تمسّک فیه بقوله: إذ کان أقرب الناس إلیه.
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 17، ص: 348
و أمّا قوله: و منهم من قال بالنصّ- إلخ، فقد علمت من مباحثنا السالفة یجب أن یکون الإمام منصوبا و منصوصا من اللَّه تعالی و رسوله.
و أمّا قوله: و غیره من کتبنا فی هذا المعنی فمن ذلک الغیر رسالة اثبات الوصیّة لعلیّ بن أبی طالب علیه السّلام و قد عدّها النجاشی و غیره من مصنّفی الکتب الرّجالیة من کتبه و قد طبعت هذه الرّسالة فی عاصمة طهران سنة 1318 ه و قد شکّ فیها بأنّها هل هی تلک الرّسالة من المسعودی أو هی غیرها لغیره.
و قد عدّه العامّة من علمائهم و علی ظهر کتابه مروج الذّهب المطبوع فی مصر عدّوه من الشافعیّة، و لکنّه و هم، و هو- ره- من کبار علماء الإمامیّة و من فقهائهم، و قد نقل أقواله الفقیه صاحب الجواهر قدّس سرّه فی غیر موضع. کان رحمه اللَّه معاصرا للصدوق و هو منسوب إلی مسعود الصحابی والد عبد اللَّه بن مسعود کما فی المقالة الثالثة من الفنّ الثالث من الفهرست لابن الندیم فراجع إلی الکتب الرّجالیة للامامیّة کفهرست النجاشی و خلاصة العلّامة و جامع الرواة للأردبیلی و رجال المامقانی و فی الفائدة الثانیة من خاتمة المستدرک للمحدّث النوری ص 310 و غیرها.
قوله علیه السّلام: «فلبثنا أحوالا مجرّمة و ما یعبد اللَّه فی ربع ساکن من العرب غیرنا» الحول: السنة یجمع علی الأحوال، و المجرّم التامّ الکامل أی سنین تامّة و الربع: الدار و المحلّة و قیل: الربع المنزل فی الرّبیع خاصّة. و قد مضی الخبر عن أبی جعفر الطبری آنفا فی أنّ أمیر المؤمنین علیه السّلام صلّی مع رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله قبل الناس بسبع سنین.
قوله علیه السّلام: «فأراد قومنا قتل نبیّنا- إلی قوله و أوقدوا لنا نار الحرب» ما لقی رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله من قومه من الأذی أکثر من أن یحصی و أشهر من أن یذکر حتّی قال صلّی اللَّه علیه و آله: ما اوذی نبیّ مثل ما اوذیت، کیف لا و قد رموه بالسحر و الجنون و هو خاتم النبیّین و أفضل الرّسل و العقل الکلّ.
ففی السیرة النبویّة لابن هشام: قال ابن اسحاق: ثمّ إنّ قریشا اشتدّ أمرهم
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 17، ص: 349
للشقاء الّذی أصابهم فی عداوة رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله و من أسلم معه منهم، فأغروا برسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله سفهاءهم، فکذّبوه و آذوه و رموه بالشعر و السحر و الکهانة و الجنون، و رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله مظهر لأمر اللَّه لا یستخفی به، مباد لهم بما یکرهون من عیب دینهم و اعتزال أوثانهم و فراقه إیّاهم علی کفرهم (ص 289 ج 1).
ثمّ قال فی عدوان المشرکین و قسوة قریش علی من أسلم: قال ابن إسحاق:
ثمّ إنّهم عدوا علی من أسلم و اتّبع رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله من أصحابه، فوثبت کلّ قبیلة علی من فیها من المسلمین، فجعلوا یحبسونهم و یعذّبونهم بالضرب و الجوع و العطش، و برمضاء مکّة إذا اشتدّ الحرّ من استضعفوا منهم یفتنونهم عن دینهم، فمنهم من یفتن من شدّة البلاء الّذی یصیبه، و منهم من یصلب لهم و یعصمه اللَّه منهم، ثمّ ذکر تعذیب قریش بلالا و عمّار بن یاسر و أباه یاسرا و أمّه سمیّة و غیرهم (ص 317 ج 1).
و قال ابن اسحاق کما فی السیرة لابن هشام: حدّثنی حکیم بن جبیر عن سعید ابن جبیر قال: قلت لعبد اللَّه بن عباس: أ کان المشرکون یبلغون من أصحاب رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله من العذاب ما یعذرون به فی ترک دینهم؟ قال: نعم و اللَّه، إن کانوا لیضربون أحدهم و یجیعونه و یعطّشونه حتّی ما یقدر أن یستوی جالسا من شدّة الضرّ الّذی نزل به حتّی یعطیهم ما سألوه من الفتنة حتّی یقولوا له: اللّات و العزّی إلهک من دون اللَّه؟ فیقول: نعم حتّی أنّ الجعل لیمرّ بهم فیقولون له: أ هذا الجعل إلهک من دون اللَّه؟ فیقول: نعم اقتداء منهم ممّا یبلغون من جهده. (ص 320 ج 1).
و بالجملة أنّ إیذاء القوم بالمسلمین بلغ إلی غایة، أمر رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله المسلمین أن یهاجروا إلی أرض الحبشة، فخرجوا مخافة الفتنة و فرارا إلی اللَّه بدینهم و أقام المسلمون بأرض الحبشة حتّی ولد لهم الأولاد و جمیع أولاد جعفر بن أبی طالب و لدوا بأرض الحبشة و لم یزالوا بها فی أمن و سلامة.
و المرویّ عن أحمد فی مسنده عن ابن عبّاس قال: إنّ الملأ من قریش اجتمعوا فی الحجر فتعاهدوا باللّات و العزّی و مناة الثالثة الاخری، و قد رأینا محمّدا
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 17، ص: 350
قمنا إلیه قیام رجل واحد فلا یفارقه حتّی یقتله.
قال: فأقبلت فاطمة علیهما السّلام حتّی دخلت علیه صلّی اللَّه علیه و آله فأخبرته بقولهم و قالت له لو قد رأوک لقتلوک و لیس منهم رجل إلّا و قد عرف نصیبه من دمک، فقال: یا بنیّ ارینی وضوءا فتوضّا ثمّ دخل علیهم المسجد فلمّا رأوه غضّوا أبصارهم ثمّ قالوا:
هو ذا، ثمّ لم یقم إلیه منهم أحد فأقبل صلّی اللَّه علیه و آله حتّی قام علی رؤوسهم فأخذ قبضة من تراب فحصیهم بها و قال: شاهت الوجوه، فما أصاب رجل منهم شیء إلّا قتل یوم بدر کافرا.
قال أبو جعفر الطبریّ: حدّثنا ابن حمید قال: حدّثنا سلمة عن محمّد بن إسحاق «1» قال: لمّا رأی رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله ما یصیب أصحابه من البلاء و ما هو فیه من العافیة بمکانه من اللَّه و عمّه أبی طالب و أنّه لا یقدر أن یمنعهم ممّا هم فیه من البلاء قال لهم: لو خرجتم إلی أرض الحبشة فانّ بها ملکا لا یظلم أحد عنده و هی أرض صدق حتّی یجعل اللَّه لکم فرجا ممّا أنتم فیه.
فخرج عند ذلک المسلمون من أصحاب رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله إلی أرض الحبشة مخافة الفتنة و فرارا إلی اللَّه عزّ و جلّ بدینهم، فکانت أوّل هجرة کانت فی الاسلام إلی أن قال:
و لمّا استقرّ بالّذین هاجروا إلی أرض الحبشة القرار بأرض النجاشی و اطمأنّوا تامرت قریش فیما بینها فی الکید بمن ضوی إلیها من المسلمین، فوجّهوا عمرو بن العاص و عبد اللَّه بن أبی ربیعة بن المغیرة المخزومی إلی النجاشی لتسلیم من قبله و بأرضه من المسلمین إلیهم، فشخص عمرو و عبد اللَّه إلیه فی ذلک فنفذا لما أرسلهما إلیه قومهما فلم یصلا إلی ما أمّل قومهما من النجاشی، فرجعا مقبوحین و أسلم عمر بن الخطّاب.
فلمّا أسلم و کان رجلا جلدا جلیدا منیعا، و کان قد أسلم قبل ذلک حمزة بن عبد المطلّب و وجد أصحاب رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله فی أنفسهم قوّة و جعل الإسلام یفشو فی القبائل، و حمی النجاشی من ضوی إلی بلده منهم.
(1) و نقله ابن هشام عن ابن اسحاق فی السیرة ص 321 ج 1.
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 17، ص: 351
اجتمعت قریش فائتمرت بینها أن یکتبوا بینهم کتابا یتعاقدون فیه علی أن لا ینکحوا إلی بنی هاشم و بنی المطلّب و لا ینکحوهم، و لا یبیعوهم شیئا و لا یبتاعوا منهم.
فکتبوا بذلک صحیفة و تعاهدوا و تواثقوا علی ذلک، ثمّ علّقوا الصحیفة فی جوف الکعبة توکیدا بذلک الأمر علی أنفسهم.
فلمّا فعلت ذلک قریش انحازت بنو هاشم و بنو المطلب إلی أبی طالب، فدخلوا معه فی شعبه و اجتمعوا إلیه فی شعبه، و خرج من بنی هاشم أبو لهب عبد العزّی بن عبد المطلب إلی قریش و ظاهرهم علیه فأقاموا علی ذلک من أمرهم سنتین أو ثلاثا حتی جهدوا لا یصل إلی أحد منهم شیء إلّا سرّا مستخفیا به ممّن أراد صلتهم من قریش.
و فی السیرة النبویّة لابن هشام عن ابن إسحاق: و کان کاتب الصحیفة منصور بن عکرمة، و یقال: النضر بن الحارث، فدعا علیه رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله فشلّ بعض أصابعه.
قال الیعقوبی فی التاریخ (ص 22 ج 2): و همّت قریش بقتل رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله و أجمع ملاها علی ذلک و بلغ أبا طالب فقال:
و اللَّه لن یصلوا إلیک بجمعهم حتّی أوسّد فی التراب دفینا
و دعوتنی و زعمت أنّک ناصح و لقد صدقت و کنت ثمّ أمینا
و عرضت دینا قد علمت بأنّه من خیر أدیان البریّة دینا
فلمّا علمت قریش أنّهم لا یقدرون علی قتل رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله، و أنّ أبا طالب لا یسلّمه و سمعت بهذا من قول أبی طالب، کتبت الصحیفة القاطعة الظالمة أن لا یبایعوا أحدا من بنی هاشم و لا یناکحوهم و لا یعاملونهم حتّی یدفعوا إلیهم محمّدا صلّی اللَّه علیه و آله فیقتلوه و تعاقدوا علی ذلک و تعاهدوا و ختموا علی الصحیفة بثمانین خاتما، و کان الّذی کتبها منصور بن عکرمة فشلّت یده.
ثمّ حصرت قریش رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله و أهل بیته من بنی هاشم و بنی المطلّب بن عبد مناف فی الشعب الّذی یقال له: شعب بنی هاشم بعد ستّ سنین من مبعثه. فأقام و معه جمیع بنی هاشم و بنی المطلب فی الشعب ثلاث سنین حتّی أنفق رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله ماله، و أنفق أبو طالب ماله، و أنفقت خدیجة بنت خویلد مالها، و صاروا إلی حدّ الضرّ و الفاقة.
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 17، ص: 352
ثمّ نزل جبریل علی رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله فقال، إنّ اللَّه بعث الأرضة علی صحیفة قریش فأکلت کلّ ما فیها من قطیعة و لا ظلم «کذا» إلّا المواضع الّتی فیها ذکر اللَّه فخبر رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله أبا طالب بذلک، ثمّ خرج أبو طالب و معه رسول اللَّه و أهل بیته حتّی صار إلی الکعبة فجلس بفنائها.
و أقبلت قریش من کلّ أوب فقالوا: قد آن لک یا أبا طالب أن تذکر العهد و أن تشتاق إلی قومک و تدع اللّجاج فی ابن أخیک.
فقال لهم: یا قوم احضروا صحیفتکم فلعلّنا أن نجد فرجا و سببا لصلة الأرحام و ترک القطیعة، و أحضروها و هی بخواتیمهم، فقال: هذه صحیفتکم علی العهد لم تنکروها؟ قالوا: نعم. قال: فهل أحدثتم فیها حدثا؟ قالوا: اللّهمّ لا. قال: فانّ محمّدا أعلمنی عن ربّه أنّه بعث الأرضة فأکلت کلّما فیها إلّا ذکر اللَّه أ فرأیتم إن کان صادقا ما ذا تصنعون؟ قالوا: نکفّ و نمسک. قال: فان کان کاذبا دفعته إلیکم تقتلونه، قالوا: قد أنصفت و أجملت. و فضّت الصحیفة فاذا الأرضة قد أکلت کلّ ما فیها إلّا مواضع بسم اللَّه عزّ و جلّ. فقالوا: ما هذا إلّا سحر و ما کنّا قطّ أجدّ فی تکذیبه منّا ساعتنا هذه، و أسلم یومئذ خلق من النّاس عظیم، و خرج بنو هاشم من الشعب و بنو المطلب فلم یرجعوا إلیه. انتهی کلام الیعقوبی.
و قریب ممّا أتی به الیعقوبی ذکره ابن هشام فی السیرة ص 377 ج 1 فعلم بما نقلنا أنّ قریشا حصرت رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله و أهل بیته و فعلت تلک الأفاعیل بحماته و أنصاره لیدفع إلیهم رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله فیقتلونه کما قال أمیر المؤمنین علیه السّلام فی الکتاب: حتّی ندفع النبیّ صلّی اللَّه علیه و آله و یمثّلوا به.
و الظّاهر من سیاق الکلام و ما نقله المورّخون فی ما جری علی المسلمین أنّ الجبل الوعر فی کلامه علیه السّلام هو شعب أبی طالب.
و المراد من الموسم فی قوله علیه السّلام: فلم نکن نأمن فیهم إلّا من موسم إلی
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 17، ص: 353
موسم، هو موسم الحجّ و هو من أشهر الحرم و کان أهل الجاهلیّة أیضا یحرّمون فیه الظلم و القتال لحرمته.
قوله علیه السّلام: «فمؤمننا یبغی بذلک الأجر» أی من آمن برسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله من بنی هاشم و بنی المطلب کأبی طالب و حمزة بن عبد المطلب رضوان اللَّه علیهما یطلب بما لقی من قریش من الأذی و بالذّبّ و الدّفع سیّما زمن الحصر فی الشعب الأجر من اللَّه تعالی قال عزّ من قائل: «مَنْ عَمِلَ صالِحاً مِنْ ذَکَرٍ أَوْ أُنْثی وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْیِیَنَّهُ حَیاةً طَیِّبَةً وَ لَنَجْزیَنَّهُمْ أَجْرَهُمْ بأَحْسَنِ ما کانُوا یَعْمَلُونَ» (النحل- 100) و کان أبو طالب رضوان اللَّه علیه سید المحصورین فی الشعب و رئیسهم و هو الکافل و المحامی و قد عیّنه رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله بقوله: أنا و کافل الیتیم کهاتین فی الجنّة.
و قد روی الصدوق قدّس سرّه فی المجلس الثالث و الستین من الأمالی (ص 244 الطبع الناصری) عن محمّد بن موسی بن المتوکل، عن محمد بن یحیی العطار، عن سهل بن زیاد الادمی، عن سنان، عن عمرو بن ثابت، عن حبیب بن أبی ثابت رفعه قال: دخل رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله علی عمّه أبی طالب و هو مسجّی فقال: یا عمّ کفّلت یتیما، و ربّیت صغیرا، و نصرت کبیرا، فجزاک اللَّه عنّی خیرا ثمّ أمر علیّا علیه السّلام بغسله.
«اسلام أبی طالب رضوان اللَّه علیه»:
قد أجمعت أصحابنا الإمامیّة رضوان اللَّه علیهم أنّ أبا طالب مات مسلما و قد تظافرت الروایات عن أئمتنا علیهم السّلام بذلک. و إنّ عدم اظهاره الإسلام لم یکن من عناد، بل إنّما کان من حسن تدبیره فی دفع کیاد القوم عنه صلّی اللَّه علیه و آله و لمصلحة الذبّ عن رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله و التمکّن من حمایته، و لا یخفی أنّه کان بذلک أقدر علی إعانة النبیّ صلّی اللَّه علیه و آله لأنّه کان زعیما نبیها حازما سیّاسا، فقد قال الشیخ الجلیل أبو الفتح الکراجکی فی کنز الفوائد (ص 84 طبع ایران 1322 ه): و روی انّه قیل لأکثم بن صیفی و کان حکیم العرب: إنّک لأعلم أهل زمانک و أحکمهم و أعقلهم و أحلمهم. فقال: و کیف لا أکون کذلک و قد جالست أبا طالب بن
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 17، ص: 354
عبد المطلب دهره، و هاشما دهره، و عبد مناف دهره، و قصیّا دهره، و کلّ هؤلاء سادات أبناء سادات فتخلّقت بأخلاقهم، و تعلّمت من حلمهم، و اقتنیت سوددهم و اتّبعت آثارهم.
فقد روی الکلینیّ قدّس سرّه فی الکافی باسناده عن علیّ بن إبراهیم، عن ابن أبی عمیر، عن هشام بن سالم، عن أبی عبد اللَّه علیه السّلام قال: إنّ مثل أبی طالب مثل أصحاب الکهف أسرّوا الإیمان و أظهروا الشرک، فاتاهم اللَّه أجرهم مرّتین (الحدیث 28 من أبواب تاریخ مولد النبیّ صلّی اللَّه علیه و آله و وفاته من اصول الکافی و ص 368 ج 1 من مرآة العقول للمجلسی- ره-، و ص 159 ج 2 من الوافی).
و روی هذا الخبر الشیخ الصدوق- ره- فی الأمالی باسناده عن الطالقانی عن أحمد الهمدانی، عن المنذر بن محمّد، عن جعفر بن سلیمان، عن عبد اللَّه بن الفضل الهاشمی، عن الصادق جعفر بن محمّد علیهما السّلام کما فی البحار ص 15 ج 9 الطبع الکمبانی.
قال العلامة المجلسی فی مرآة العقول فی بیان الحدیث: المثل بالتحریک الحال العجیبة، و قیل الایمان: التطوع القلبی بجمیع ما جاء به الرّسول فإنّ الأوّل لا یجتمع مع الجحد بخلاف الثانی کما قال تعالی: «جَحَدُوا بها وَ اسْتَیْقَنَتْها أَنْفُسُهُمْ» (النّمل- 14). و أظهروا الشرک أی عند من تجب التقیّة عنده لا عند جمیع الناس. مرّتین مرّة للإیمان و مرّة للتقیّة عند وجوبها، فإنها من أفضل الطاعات لا سیّما تقیّة أبی طالب علیه السّلام لأنّها صارت سببا لشدّة اقتداره علی إعانة الرّسول صلّی اللَّه علیه و آله. و الخبر یدلّ علی أنّ أصحاب الکهف کانوا مؤمنین و لم یحدث إیمانهم عند خروجهم، و هو المشهور أیضا بین المفسّرین و غیرهم. انتهی کلامه.
أقول: الظاهر أنّ قوله علیه السّلام: فاتاهم اللَّه أجرهم مرّتین، یشیر إلی قوله تعالی: «أُولئِکَ یُؤْتَوْنَ أَجْرَهُمْ مَرَّتَیْنِ بما صَبَرُوا» (القصص آیة 56) و إنّ کلمة مرّتین لا یراد بها حقیقة التثنیة، بل المراد بها کثرة الأجر، نظیر قولهم: لبّیک سعدیک، أی کلّما دعوتنی فأنا ذو إجابة بعد إجابة و ذو ثبات بمکانی بعد ثبات
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 17، ص: 355
و قوله تعالی: «ثُمَّ ارْجِعِ الْبَصَرَ کَرَّتَیْنِ یَنْقَلِبْ إِلَیْکَ الْبَصَرُ خاسئاً وَ هُوَ حَسیرٌ» (الملک آیة 5).
و یؤیّد ما ذهب إلیه من أنّ إخفاء أبی طالب إیمانه کان من تقیّة کلام الیعقوبی فی تاریخه المعروف من أنّ معاویة لمّا وجّه بسر بن أرطاة إلی المدینة و أمره أن یقتل من لم یکن لیدخل فی طاعته، انطلق جابر بن عبد اللَّه الأنصاری إلی امّ سلمة زوج النبیّ صلّی اللَّه علیه و آله فقال: إنّی قد خشیت أن اقتل و هذه بیعة ضلال قالت: إذا فبایع فإنّ التقیّة حملت أصحاب الکهف علی أن کانوا یلبسون الصلب و یحضرون الأعیاد مع قومهم (ص 173 ج 2 طبع النجف).
و لکنّ إخفاء أبی طالب الإیمان و إن کان لمصلحة الذبّ عن رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله و کان به أقدر علی إعانته لکن عدّه تقیّة لیس بمرضیّ فانّ التقیّة کما عرّفها الشهید- ره- فی القواعد: مجاملة الناس بما یعرفون و ترک ما ینکرون حذرا من غوائلهم، و موردها الطاعة و المعصیة غالبا فمجاملة الظالم فیما یعتقده ظلما و الفاسق المتظاهر بفسقه اتّقاء شرّهما من باب المداهنة الجائزة لا تکاد تسمّی تقیّة و کیف کان عمله تقیّة و قد ذبّ عن رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله و أبی إلّا أن یحامیه جهارا و أخبر قریشا بأنّه غیر مسلّم رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله إلیهم و لا تارکه لشیء أبدا حتّی یهلک دونه، کما صرّح به المورّخون و أجمعوا علیه و منهم ابن هشام فی السیرة «ص 272 ج 1» فتأمل.
و فی الکافی باسناده عن الحسین بن محمّد و محمّد بن یحیی، عن أحمد بن إسحاق عن بکر بن محمّد الأزدی، عن إسحاق بن جعفر، عن أبیه علیه السّلام قال: قیل له:
إنّهم یزعمون أنّ أبا طالب کان کافرا، فقال علیه السّلام: کذبوا کیف کان کافرا و هو یقول:
ألم تعلموا أنّا وجدنا محمّدا نبیّا کموسی خطّ فی أوّل الکتب
ثمّ قال: الکلینیّ: و فی حدیث آخر کیف یکون أبو طالب کافرا و هو یقول:
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 17، ص: 356
لقد علموا أنّ ابننا لا مکذّب لدینا و لا یعبأ بقول «1» الأباطل
و أبیض یستسقی الغمام بوجهه ثمال الیتامی عصمة للأرامل
أقول: و الخبر مرویّ فی الوافی (ص 159 ج 2) و فی مرآة العقول (ص 367 ج 1) و فی البحار عن الأمالی للصدوق و عن السید فخار بن معد الموسوی عن شاذان بن جبرئیل باسناده إلی ابن الولید «ص 15 ج 9 الطبع الکمبانی».
و المراد أنّ أشعار أبی طالب دالّة علی إسلامه و اقراره بنبوّة رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله و لا فرق فی ذلک بین الکلام المنظوم و المنثور.
و البیت الأوّل من أبیات قالها أبو طالب رضوان اللَّه علیه فی قریش حین تظاهروا علی رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله و اجتمعوا و ائتمروا بینهم أن یکتبوا صحیفة یتعاقدون فیها علی بنی هاشم و بنی المطلب علی أن لا ینکحوا إلیهم و لا ینکحوهم، و لا یبیعوهم شیئا و لا یبتاعوا منهم، کما مرّ خبر الصحیفة آنفا.
و قد نقل الأبیات ابن هشام فی السیرة النبویّة (ص 352 ج 1 طبع مصر 1375 ه) و هی:
ألا أبلغا عنّی علی ذات بیننا لؤیّا و خصّا من لؤیّ بنی کعب
ألم تعلموا أنّا وجدنا محمّدا نبیّا کموسی خطّ فی أوّل الکتب
و أنّ علیه فی العباد محبّة و لا خیر ممّن خصّه اللَّه بالحبّ
و أنّ الذی ألصقتم من کتابکم لکم کائن نحسا کراغیة السقب
أفیقوا أفیقوا قبل أن یحفر الثری و یصبح من لم یجن ذنبا کذی الذنب
و لا تتبعوا أمر الوشاة و تقطعوا أو اصرنا بعد المودّة و القرب
و تستجلبوا حربا عوانا و ربّما أمرّ علی من ذاقه جلب الحرب
فلسنا و ربّ البیت نسلم أحمدا لعزّاء من عضّ الزّمان و لا کرب
و لمّا تبن منّا و منکم سوالف و أید أترّت بالقساسیة الشهب
بمعترک ضیق تری کسر القنا به و النسور الطخم یعکفن کالشرب
کأنّ مجال الخیل فی حجراته و معمة الأبطال معرکة الحرب
(1) (بقیل خ ل)
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 17، ص: 357
أ لیس أبونا هاشم شدّ أزره و أوصی بنیه بالطّعان و بالضرب
و لسنا نملّ الحرب حتّی تملّنا و لا تشتکی ما قد ینوب من النکب
و لکنّنا أهل الحفائظ و النّهی إذا طار أرواح الکماة من الرّعب
ثمّ قال ابن إسحاق: فأقاموا علی ذلک سنتین أو ثلاثا حتّی جهدوا لا یصل إلیهم شیء إلّا سرّا مستخفیا به من أراد صلتهم من قریش.
و البیتان الاخران من أبیات قصیدته اللّامیة الّتی بلغت شهرة کالشمس فی رابعة النهار، و القصیدة طویلة تنتهی إلی أکثر من تسعین بیتا أتی بها ابن هشام فی السیرة «ص 282- الی- 270 ج 1» بعض أبیات تلک القصیدة ما یلی:
قال ابن هشام: فلما خشی أبو طالب دهماء العرب أن یرکبوه مع قومه قال قصیدته الّتی تعوّذفیها بحرم مکّة و بمکانه منها و تودّد فیها أشراف قومه و هو علی ذلک یخبرهم و غیرهم فی ذلک من شعره أنّه غیر مسلّم رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله و لا تارکه لشیء أبدا حتّی یهلک دونه فقال:
و لمّا رأیت القوم لاودّ فیهم و قد قطعوا کلّ العرا و الوسائل
و قد صار حونا بالعداوة و الأذی و قد طاوعوا أمر العدوّ المزایل
و قد حالفوا قوما علینا أظنّة یعضّون غیضا خلفنا بالأنامل
صبرت لهم نفسی بسمراء سمحة و أبیض عضب من تراث المقاول
و أحضرت عند البیت رهطی و إخوتی و أمسکت من أثوابه بالوصائل
إلی أن قال:
کذبتم و بیت اللَّه نترک مکّة و نطعن أمرکم فی بلابل
کذبتم و بیت اللَّه نبزی محمّدا و لمّا نطاعن دونه و نناضل
و نسلمه حتّی نصرّع حوله و نذهل عن أبنائنا و الحلائل
إلی أن قال:
و ما ترک قوم، لا أبالک، سیّدا یحوط الذمار غیر ذرب مواکل
و أبیض یستسقی الغمام بوجهه ثمال الیتامی عصمة للأرامل
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 17، ص: 358
یلوذ به الهلّاک من آل هاشم فهم عنده فی رحمة و فواضل
إلی أن قال:
لعمری لقد کلّفت وجدا بأحمد و إخوته دأب المحبّ المواصل
فلا زال فی الدنیا جمالا لأهلها و زینا لمن والاه ربّ المشاکل
فمن مثله فی الناس أیّ مؤمّل إذا قاسه الحکّام عند التفاضل
حلیم رشید عادل غیر طائش یوالی إلها لیس عنه بغافل
فو اللَّه لو لا أن أجیء بسنّة تجرّ علی أشیاخنا فی المحافل
لکنّا اتّبعناه علی کلّ حالة من الدّهر جدّا غیر قول التهازل
لقد علموا أنّ ابننا لا مکذّب لدینا و لا یعنی بقول الأباطل
فأصبح فینا أحمد فی أرومة تقصّر عنه سورة المتطاول
حدبت بنفسی دونه و حمیته و دافعت عنه بالذّرا و الکلاکل
فأیّده ربّ العباد بنصره و أظهر دینا حقّه غیر باطل
و من أبیات تدلّ علی أنّ أبا طالب مات مسلما ما نقله ابن هشام فی السیرة أیضا (ص 269 ج 1) قال: فلمّا رأی أبو طالب من قومه ما سرّه فی جهدهم معه و حدبهم علیه جعل یمدحهم و یذکر قدیمهم و یذکر فضل رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله فیهم و مکانه منهم لیشدّ لهم رأیهم و لیحدبوا معه علی أمره فقال:
اذا اجتمعت یوما قریش لمفخر فعبد مناف سرّها و صمیمها
و إن حصّلت أشراف عبد منافها ففی هاشم أشرافها و قدیمها
و إن فخرت یوما فانّ محمّدا هو المصطفی من سرّها و کریمها
تداعت قریش غثّها و سمینها علینا فلم تظفر و طاشت حلومها
و کنّا قدیما لا نقرّ ظلامة إذا ما ثنوا صعر الخدود نقیمها
و نحمی حماها کلّ یوم کریهة و نضرب عن أحجارها من یرومها
بنا انتعش العود الذّواء و إنّما بأکنافنا تندی و تنمی أرومها
قال الطبرسیّ قدّس سرّه فی مجمع البیان فی تفسیر القرآن: قوله تعالی:
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 17، ص: 359
«وَ هُمْ یَنْهَوْنَ عَنْهُ وَ یَنْأَوْنَ عَنْهُ وَ إِنْ یُهْلِکُونَ إِلَّا أَنْفُسَهُمْ وَ ما یَشْعُرُونَ» (الأنعام آیة 26) قیل: عنی به أبا طالب بن عبد المطلب، و معناه یمنعون النّاس عن أذی النبی صلّی اللَّه علیه و آله و لا یتبعونه عن عطا و مقاتل. و هذا لا یصحّ، لأنّ هذه الایة معطوفة علی ما تقدّمها «و منهم من یستمع إلیک و جعلنا علی قلوبهم أکنّة أن یفقهوه و فی آذانهم و قرا و إن یروا کلّ آیة لا یؤمنوا بها حتّی إذا جاءوک یجادلونک یقول الذین کفروا إن هذا إلّا أساطیر الأوّلین، و هم ینهون عنه- إلخ» و ما تأخّر عنها معطوف علیها «و لو تری إذ وقفوا علی النار- إلخ». و کلّها فی ذمّ الکفّار المعاندین للنبیّ صلّی اللَّه علیه و آله هذا.
و قد ثبت إجماع أهل البیت علیهم السّلام علی إیمان أبی طالب و إجماعهم حجّة لأنّهم أحد الثقلین الّذین أمر النبیّ صلّی اللَّه علیه و آله بالتمسّک بهما بقوله: إن تمسّکتم بهما لن تضلّوا.
و یدلّ علی ذلک أیضا ما رواه ابن عمر أنّ أبا بکر جاء بأبیه أبی قحافة یوم الفتح إلی رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله فأسلم فقال صلّی اللَّه علیه و آله: ألا ترکت الشیخ فأتیته و کان أعمی؟
فقال أبو بکر: أردت أن یأجره اللَّه تعالی، و الّذی بعثک بالحقّ لأنا کنت باسلام أبی طالب أشدّ فرحا منّی باسلام أبی التمس بذلک قرّة عینک. فقال صلّی اللَّه علیه و آله: صدقت.
و روی الطبریّ باسناده أنّ رؤساء قریش لمّا رأوا ذبّ أبی طالب عن النبیّ صلّی اللَّه علیه و آله اجتمعوا علیه و قالوا: جئناک بفتی قریش جمالا وجودا و شهامة عمارة بن الولید ندفعه إلیک و تدفع إلینا ابن أخیک الّذی فرّق جماعتنا و سفّه أحلامنا فنقتله. فقال أبو طالب: ما أنصفتمونی تعطونی ابنکم فأغذوه و أعطیکم ابنی فتقتلونه بل فلیأت کلّ امریء منکم بولده فأقتله و قال:
منعنا الرسول رسول الملیک ببیض تلالا کلمع البروق
أذود و أحمی رسول الملیک حمایة حام علیه شفیق
و أقواله و أشعاره المنبئة عن إسلامه کثیرة مشهورة لا تحصی فمن ذلک قوله:
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 17، ص: 360
أ لم تعلموا أنّا وجدنا محمّدا
- البیت
أ لیس أبو هاشم
، البیت و قوله من قصیدة:
و قالوا لأحمد أنت امرؤ خلوف اللّسان ضعیف السبب
ألا إنّ أحمد قد جاءهم بحقّ و لم یأتهم بالکذب
و قوله فی حدیث الصحیفة و هو من معجزات النبیّ صلّی اللَّه علیه و آله:
و قد کان فی أمر الصحیفة عبرة متی ما یخبّر غائب القوم یعجب
محی اللَّه منها کفرهم و عقوقهم و ما نقموا من ناطق الحقّ معرب
و أمسی ابن عبد اللَّه فینا مصدّقا علی سخط من قومنا غیر معتب
و قوله فی قصیدة یحضّ أخاه حمزة علی اتباع النبیّ صلّی اللَّه علیه و آله و الصبر فی طاعته.
فصبرا أبا یعلی علی دین أحمد و کن مظهرا للدّین وفّقت صابرا
فقد سرّنی إذ قلت إنک مؤمن فکن لرسول اللَّه فی اللَّه ناصرا
و قوله من قصیدة:
اقیم علی نصر النبیّ محمّد اقاتل عنه بالقنا و القنابل
و قوله یحضّ النجاشی علی نصر النبیّ صلّی اللَّه علیه و آله:
تعلّم ملیک الحبش أنّ محمّدا وزیر لموسی و المسیح بن مریم
أتی بهدی مثل الّذی أتیابه و کلّ بأمر اللَّه یهدی و یعصم
و إنّکم تتلونه فی کتابکم بصدق حدیث لا حدیث المرجّم
فلا تجعلو اللَّه ندّا و أسلموا و إنّ طریق الحقّ لیس بمظلم
و قوله فی قصیدة فی وصیته و قد حضرته الوفاة:
اوصی بنصر النبیّ الخیر مشهده علیّا ابنی و شیخ القوم عبّاسا
و حمزة الأسد الحامی حقیقته و جعفرا أن یذودوا دونه الناسا
کونوا فدی لکم أمّی و ما ولدت فی نصر أحمد دون الناس أتراسا
فی أمثال هذه الأبیات ممّا هو موجود فی قصائده المشهورة و وصایاه و خطبه یطول بها الکتاب.
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 17، ص: 361
علی أنّ أبا طالب لم ینأ عن النبیّ صلّی اللَّه علیه و آله قطّ بل کان یقرب منه و یخالطه و یقوم بنصرته فکیف یکون المعنیّ بقوله: و ینأون عنه.
و قال- ره- فی تفسیر قوله تعالی: «إِنَّکَ لا تَهْدی مَنْ أَحْبَبْتَ وَ لکِنَّ اللَّهَ یَهْدی مَنْ یَشاءُ وَ هُوَ أَعْلَمُ بالْمُهْتَدینَ» (القصص آیة 56) قیل: نزلت قوله «إنک لا تهدی من أحببت» فی أبی طالب فانّ النبیّ صلّی اللَّه علیه و آله کان یحبّ إسلامه فنزلت هذه الایة، و کان یکره إسلام وحشی قاتل حمزة فنزل فیه «یا عِبادیَ الَّذینَ أَسْرَفُوا عَلی أَنْفُسهِمْ لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ» الایة (الزّمر- 54) فلم یسلم أبو طالب و أسلم وحشی و رووا ذلک عن ابن عباس و غیره.
و فی هذا نظر کما تری، فإنّ النبیّ صلّی اللَّه علیه و آله لا یجوز أن یخالف اللَّه سبحانه فی إرادته کما لا یجوز أن یخالفه فی أوامره و نواهیه، و إذا کان اللَّه تعالی علی ما زعم القوم لم یرد إیمان أبی طالب و أراد کفره، و أراد النبیّ إیمانه فقد حصل غایة الخلاف بین إرادتی الرسول و المرسل، فکأنه سبحانه یقول علی مقتضی اعتقادهم إنک یا محمّد ترید إیمانه و لا ارید إیمانه، و لا أخلق فیه الایمان مع تکلّفه بنصرتک و بذل مجهودة فی إعانتک و الذبّ عنک و محبّته لک و نعمته علیک، و تکره أنت إیمان وحشی لقتله عمّک حمزة و أنا ارید إیمانه و أخلق فی قلبه الایمان و فی هذا ما فیه.
و قد ذکرنا فی سورة الأنعام أنّ أهل البیت علیهم السّلام قد أجمعوا علی أنّ أبا طالب مات مسلما، و تظاهرت الروایات بذلک عنهم، و أوردنا هناک طرفا من أشعاره الدالة علی تصدیقه للنبیّ صلّی اللَّه علیه و آله و توحیده، فإنّ استیفاء ذلک جمیعه لا تتّسع له الطوامیر، و ما روی من ذلک فی کتب المغازی و غیرها أکثر من أن یحصی. یکاشف فیها من کاشف النبیّ صلّی اللَّه علیه و آله و یناضل عنه و یصحّح نبوّته.
و قال بعض الثقات: إنّ قصائده فی هذا المعنی الّتی تنفث فی عقد السحر و تعیر وجه شعراء الدهر یبلغ قدر مجلّد و أکثر من هذا. و لا شکّ فی أنه لم یختر تمام مجاهرة الأعداء استصلاحا لهم و حسن تدبیره فی دفع کیادهم لئلّا یلجئوا الرسول
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 17، ص: 362
إلی ما ألجئوه إلیه بعد موته. انتهی کلامه- ره- و من تلک الأشعار قوله فی أبیات کثیرة:
أنت النبیّ محمّد قرم أعزّ مسوّد
لمسوّدین أکارم طابوا و طاب المولد
ما زلت تنطق بالصواب و أنت طفل أمرد
و من تلک الأبیات قوله یخاطب رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله و یسکّن جاشه و یحضّه علی إظهار الدّعوة و یغریه بها:
لا یمنعنّک من حقّ تقوم به أید تصول و لا سلق بأصوات
فإنّ کفّک کفّی إن ملیت بهم و دون نفسک نفسی فی الملمّات
و اعلم أنّ هذه الأشعار إن لم تکن آحادها متواترة فمجموعها یدلّ علی تواتر معنویّ أعنی أنّها تدلّ علی أنّ أبا طالب مات مسلما. و نظیره غیر عزیز، مثلا أنّ الأخبار الدالّة علی شجاعة أمیر المؤمنین علیه السّلام و إن لم تکن آحادها متواترة لفظا، فمجموعها یدلّ علی أمر واحد مشترک یفید العلم الضروری بشجاعته علیه السّلام، و کذلک الکلام فی سخاء حاتم و نظائرهما.
ثمّ نقول: من جانب المراء و الاعتساف، و نظر نظرة فی تلک القصائد بعین العدل و الإنصاف. رأی أنّها ما صدرت إلّا من قلب مؤمن بما قال، فانّ الکلام الصادر عمّن لیس مؤمنا به لا یتجلّی بتلک التجلّیات الساطعة، و لا یسبک بتلک الأسالیب الباهرة، بل یلوح منه التکلّف و التعسف.
و فی الکافی: علیّ بن إبراهیم، عن أبیه، عن ابن أبی نصر، عن إبراهیم بن محمّد الأشعری، عن عبید بن زرارة، عن أبی عبد اللَّه علیه السّلام. قال: لمّا توفی أبو طالب نزل جبرئیل علی رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله فقال: یا محمّدا خرج من مکّة فلیس لک فیها ناصر، و ثارت قریش بالنبیّ صلّی اللَّه علیه و آله فخرج هاربا حتّی جاء إلی جبل بمکّة یقال له الحجون فصار إلیه.
(الحدیث 31 من أبواب تاریخ مولد النبیّ صلّی اللَّه علیه و آله من اصول الکافی، ص 369، ج 1 من مرآة العقول، و فی الوافی فی باب ما جاء فی عبد المطلب و أبی طالب ص 160 ج 2).
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 17، ص: 363
و روی قریبا من هذه الروایة المجلسیّ- ره- فی البحار نقلا عن إکمال الدین باسناده عن ابن الولید، عن الصفّار، عن أیوب بن نوح، عن العباس بن عامر، عن علیّ بن أبی سارة، عن محمد بن مروان، عن أبی عبد اللَّه علیه السّلام قال: إنّ أبا طالب أظهر الشرک و أسرّ الایمان. فلمّا حضرته الوفاة أوحی اللَّه عزّ و جلّ إلی رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله اخرج منها فلیس لک بها ناصر فهاجر إلی المدینة. (ص 17 ج 9 الطبع الکمبانی) و فی الشرح المعتزلی: روی أنّ علیّ بن الحسین علیه السّلام سئل عن هذا، فقال:
و اعجبا إنّ اللَّه تعالی نهی رسوله أن یقرّ مسلمة علی نکاح کافر، و قد کانت فاطمة بنت أسد من السابقات إلی الإسلام، و لم تزل تحت أبی طالب حتّی مات.
أقول: و ذلک أنّ أبا طالب رضوان اللَّه علیه توفی فی آخر السنة العاشرة من المبعث بعد الخروج من الشعب بشهرین.
و روی أنّ رجلا من رجال الشیعة و هو أبان بن محمود کتب إلی علیّ بن موسی الرضا علیه السّلام: جعلت فداک إنی قد شککت فی اسلام أبی طالب، فکتب إلیه «وَ مَنْ یُشاقِقِ الرَّسُولَ مِنْ بَعْد ما تَبَیَّنَ لَهُ الْهُدی وَ یَتَّبعْ غَیْرَ سَبیلِ الْمُؤْمِنِینَ» الایة (النساء- 116) و بعدها، إن لم تقرّ بایمان أبی طالب کان مصیرک إلی النار.
و جملة الأمر أنّ الأخبار من أئمتنا علیهم السّلام متظافرة بأنّه مامات إلّا مسلما کأشعاره الدّالّة علی ذلک، و إنما بقی فی المقام أخبار مرویّة من القوم، بأنّه مات کافرا و أتی بطائفة منها المفسّرون منهم فی تفسیر قوله تعالی: «ما کانَ لِلنَّبیِّ وَ الَّذینَ آمَنُوا أَنْ یَسْتَغْفِرُوا لِلْمُشْرِکِینَ وَ لَوْ کانُوا أُولِی قُرْبی مِنْ بَعْد ما تَبَیَّنَ لَهُمْ أَنَّهُمْ أَصْحابُ الْجَحِیمِ. وَ ما کانَ اسْتِغْفارُ إِبْراهِیمَ لِأَبیهِ إِلَّا عَنْ مَوْعِدَةٍ وَعَدَها إِیَّاهُ فَلَمَّا تَبَیَّنَ لَهُ أَنَّهُ عَدُوٌّ لِلَّهِ تَبَرَّأَ مِنْهُ» الایة (التوبة- 116).
و فی تفسیر قوله تعالی: «وَ هُمْ یَنْهَوْنَ عَنْهُ وَ یَنْأَوْنَ عَنْهُ» الایة (الأنعام- 26).
و فی تفسیر قوله تعالی: «إِنَّکَ لا تَهْدی مَنْ أَحْبَبْتَ» الایة (القصص- 56).
و تلک الأخبار المرویّة عنهم تناقض بعضها بعضا و بعضها لا یناسب ذکره فی
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 17، ص: 364
نزول الایات أصلا و لا حاجة إلی نقلها و ردّها و لا طائل تحت إطالة الکلام بعد وضوح الحقّ، فلو أنّ بیتا من أبی طالب رضوان اللَّه علیه أو روایة تدلّ بظاهر هما علی کفره فالجواب عنهما ما ذکرنا من أنّ اظهاره الشرک انّما کان لمصلحة الذّبّ عن رسول اللَّه و من حسن تدبیره فی دفع کیاد القوم عنه صلّی اللَّه علیه و آله.
علی أنّ مقابلهما إجماع أهل البیت علیهم السّلام علی إسلامه و قد علمت أنّ إجماعهم حجّة، و أشعاره الدالّة صریحة علی إسلامه و ما ذا أوجب علینا أن نعرض عن أشعاره المصرّحة المنصوصة علی إسلامه و نتمسّک بما هی تنبیء بظاهرها علی کفره، و لیست بدالّة علیه و صریحة فیه، بل نعلم أنّه أبطن الإسلام فیها لیتمکّن من نصرة النبیّ صلّی اللَّه علیه و آله و القیام دونه جمعا بین الطائفتین من أشعاره علی ما هدانا لهذا أهل بیت العصمة. أو أن نعرض عن کلام أهل البیت و هم أدری بما فی البیت و نأخذ بالمرویّ عن زید و عمرو المناقض بعضه بعضا.
«سبب اسلام حمزة رضوان اللَّه علیه»:
و کان سبب إسلامه ما نقل ابن هشام فی السیرة النبویة ج 1 ص 291 و ابن الأثیر فی اسد الغابة عن ابن إسحاق من أنّ أبا جهل اعترض رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله عند الصفا فاذاه و شتمه و نال منه بعض ما یکره من العیب لدینه و التضعیف لأمره، فلم یکلّمه رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله و مولاة لعبد اللَّه بن جدعان التمیمی فی مسکن لها فوق الصفا تسمع ذلک، ثمّ انصرف عنه فعمد إلی ناد لقریش عند الکعبة فجلس معهم.
فلم یلبث حمزة بن عبد المطلب رضوان اللَّه علیه أن أقبل متوشّحا قوسه راجعا من قنص له، و کان صاحب قنص یرمیه و یخرج له، و کان إذا رجع من قنصه لم یصل إلی أهله حتّی یطوف بالکعبة، و کان إذا فعل ذلک لم یمرّ علی ناد من قریش إلّا وقف و سلّم و تحدّث معهم، و کان أعزّ فتی فی قریش و أشدّ شکیمة، و کان یومئذ مشرکا علی دین قومه، فلمّا مرّ بالمولاة و قد قام رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله فرجع إلی بیته، قالت له: یا أبا عمارة- و قد کان حمزة یکنّی بابنیه: یعلی و عمارة فکنّی بأبی یعلی تارة و بأبی عمارة اخری- لو رأیت ما لقی ابن أخیک محمد آنفا من أبی
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 17، ص: 365
الحکم بن هشام- و أبو الحکم هو أبو الجهل- وجده ههنا جالسا فاذاه و سبّه و بلغ منه ما یکره، ثمّ انصرف عنه و لم یکلّمه محمّد.
فاحتمل حمزة الغضب لما أراد اللَّه به من کرامته، فخرج یسعی و لم یقف علی أحد کما کان یصنع یرید الطواف بالبیت، معدّا لأبی جهل إذا لقیه أن یوقع به، فلمّا دخل المسجد نظر إلیه جالسا فی القوم، فأقبل نحوه حتّی إذا قام علی رأسه رفع القوس فضربه بها فشجّه شجّة منکرة، ثمّ قال: أ تشتمه و أنا علی دینه أقول ما یقول، فردّ ذلک علیّ إن استطعت؟
و قامت رجال من قریش من بنی مخزوم إلی حمزة لینصروا أبا جهل فقالوا:
ما نراک یا حمزة، إلّا قد صبأت، فقال حمزة: و ما یمنعنی و قد استبان لی منه ذلک أنا أشهد أنه رسول اللَّه و أنّ الذی یقول الحق، فو اللَّه لا أنزع فامنعونی إن کنتم صادقین.
فقال أبو جهل: دعوا أبا عمارة فإنّی و اللَّه لقد سببت ابن أخیه سبّا قبیحا.
و تمّ حمزة رضوان اللَّه علیه علی إسلامه. فلمّا أسلم حمزة عرفت قریش أنّ رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله قد عزّ و امتنع، و أنّ حمزة سیمنعه فکفّوا عن بعض ما کانوا ینالون منه.
أقول: و کان قبوله الاسلام قبل حصار الشعب.
قوله علیه السّلام: «و کافرنا یحامی عن الأصل» یعنی أنّ رجالا من بنی هاشم و بنی المطلب و إن کانوا کافرین و علی دین قومهم لکنّهم کانوا یذبّون عن رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله و یحامون عنه و یدفعون کیاد القوم عنه و یحولون بینه و بین ما أرادوا من البطش به لا من حیث الحمایة عن الاسلام، بل من حیث المراعاة لأصلهم و المحافظة علی نسبهم و قبیلتهم.
و کان بعض هؤلاء المحامین فی حصار الشعب و لم یسلم بعد: العباس، و عقیل ابن أبی طالب، و طالب بن أبی طالب، و نوفل بن الحارث بن عبد المطلب، و ابنه الحارث بن نوفل، و أخوه أبو سفیان بن الحارث بن عبد المطلب، و کان أبو لهب ابن عبد المطلب عمّ رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله و کذلک ابنه یبغضانه، و کانا شدیدین علیه
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 17، ص: 366
و نزل فی أبی لهب و امرأته امّ جمیل عمّة معاویة حمّالة الحطب قوله تعالی «تَبَّتْ یَدا أَبی لَهَبٍ» السورة.
و إنّما أجرینا بنی هاشم و بنی المطلب مجری واحدا لأنّهم کانوا یدا واحدة لم یفترقوا فی جاهلیّة و لا إسلام، و کان من المسلمین المحصورین فی الشعب هاشم ابن عبیدة بن الحارث بن المطلب بن عبد مناف.
قوله علیه السّلام: «فأمّا من أسلم- إلی قوله: ما شاء اللَّه أن یکون» یعنی أنّ من أسلم من قریش کانوا آمنین ممّا نحن أهل البیت فیه من القتل و البلاء و الأذی و ذلک لأنّ بعضهم کانوا علی حلف و عهد من الکفّار، فمن أجل ذلک کانوا آمنین، و بعضهم الاخر لم یکن لهم العهد و لکنّهم کانوا ذوی عشیرة تقوم دونهم و تمنعهم من الأعداء.
فالمراد أنّ البلیّة إنّما کانت متوجّهة إلیه علیه السّلام و إلی سایر بنی هاشم و بنی المطّلب لم یکونوا علی عهد و لم یکن لهم من یقوم دونهم، و بذلک یعلم فضیلتهم فی حمایة رسول اللَّه و ذبّه عن کید الأعداء.
قوله علیه السّلام: «ثمّ أمر اللَّه رسوله بالهجرة» و قد تقدّمت آنفا طائفة من الأخبار فی أنّ أبا طالب رضوان اللَّه علیه مات فی آخر السنة العاشرة من المبعث بعد الخروج من الشعب بشهرین أنّه لمّا توفّی نزل جبرئیل علی رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله فقال:
یا محمّد اخرج من مکّة فلیس لک فیها ناصر. و قد مضی کلامنا فی هجرته صلّی اللَّه علیه و آله فی شرح المختار 234 من باب الخطب و هو قوله علیه السّلام: فجعلت اتبع مأخذ رسول اللَّه- إلخ (ص 126 ج 15) فراجع.
قوله علیه السّلام: «و أذن له بعد ذلک فی قتال المشرکین» قال الطبرسیّ فی المجمع: إنّ قوله تعالی «أُذنَ لِلَّذینَ یُقاتَلُونَ بأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَ إِنَّ اللَّهَ عَلی نَصْرِهِمْ لَقَدیرٌ. الَّذینَ أُخْرِجُوا مِنْ دیارِهِمْ بغَیْرِ حَقٍّ...» الایة (الحج- 42 و 43) هی أوّل آیة نزلت فی القتال، و کان المشرکون یؤذون المسلمین و لا یزال یجیء مشجوج و مضروب إلی رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله و یشکون ذلک إلی رسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله فیقول لهم
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 17، ص: 367
صلوات اللَّه علیه و آله: اصبروا فإنی لم اومر بالقتال حتّی هاجر، فأنزل اللَّه علیه هذه الایة، انتهی کلامه.
أقول: و قد مضی کلامنا فی نزول الأمر لرسول اللَّه صلّی اللَّه علیه و آله فی القتال فی شرح المختار 234 من باب الخطب أیضا (ص 131 ج 15) فراجع.
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 18، ص: 11
الترجمة:
این کتاب نهم از باب کتب و رسائل أمیر علیه السّلام است که بمعاویه نوشت:
روزی أبو مسلم خولانی با گروهی از قاریان شام که از پیروان معاویه بودند بدو گفتند: تو که چون علی صحبت و قرابت با پیغمبر و سابقت در اسلام و هجرت نداری، از چه روی با وی سر کارزار داری؟
معاویه گفت: من ادّعا نمیکنم که در این صفات از وی برتر یا با وی برابرم و لکن نه این است که عثمان بستم کشته شد؟ گفتند: آری چنین است، گفت:
علی کشندگان عثمان را تسلیم ما کند تا کار به کار زار نکشد، گفتند: در این باره بدو نامه ای نویس، معاویه نامه ای بأمیر علیه السّلام نوشت و خولانی را برای رساندن نامه بسویش گسیل داشت.
خولانی نامه را بأمیر علیه السّلام رسانید و بدو گفت: اکنون زمام تولیت امور مسلمانان در دست تو است، و بخدا سوگند اگر از خود داد حق بدهی دوست ندارم که أمر خلافت به دست دیگری جز تو باشد؛ همانا که عثمان مسلمان بود و خونش بستم ریخته شد تو أمیر مائی کشندگانش را بما ده، چه اگر کسی بمخالفت با تو برخیزد دستهای ما بیاریت آماده، و زبانهای ما در حقّت گواه، و مر تو را نیز در نزد خدا و مردم عذر و حجّت خواهد بود.
امام علیّ علیه السّلام فرمود: فردا بیا و پاسخ نامه را بستان، چون فردا بیامد دید که مردم از نامه معاویه آگاه شده همگی با سلاح در مسجد گرد آمده ندا در می دهند:
ما همه کشندگان عثمانیم.
خولانی بنزد أمیر علیه السّلام آمد، أمیر بدو گفت: سوگند بخدا من نخواستم که بیک چشم بهم زدنی آنانرا بدست تو دهم چه این أمر را نیک نگریستم و آنرا زیر و رو کردم، سزاوار ندیدم که ایشان را بدست تو یا جز تو دهم.
پس خولانی نامه بستاند و بسوی معاویه بازگشت و داستان را بدو باز نمود.
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 18، ص: 12
اینک ترجمه نامه معاویه:
بسم اللّه الرّحمن الرّحیم، از معاویه پور بو سفیان به علیّ بن أبی طالب: درود بر تو، با تو خدا را ستایش میکنم و نعمتهای او را سپاس می گذارم، آنکه جز او خدائی نیست؛ أمّا بعد همانا که خداوند بدانش خود محمّد صلّی اللّه علیه و اله را برگزید، و او را أمین بروحیش و رسول به خلقش گردانید و از مسلمانان یارانی برایش برگزید که بدستیاری آنان نیرویش داد و تأییدش فرمود، و رتبه آنان در نزد خدا و رسول باندازه فضلشان در اسمان بود، پس در میانشان بعد از پیمبر کسی که در اسلام برتر و در راه خدا و رسول مخلص تر است جانشین پیمبر و جانشین جانشین او است، سپس جانشین سوّم عثمان که بستم کشته شد.
و تو أی علی بر همه شان حسد بردی، و بهمه آنان ستم کردی، ما این معنی را از چپ چپ نگریستن، و بخشم و تند و تیز نگاه کردن، و از گفتار زشت، و از آه کشیدن و دم بر آوردن دراز، و از درنگ و کندی نمودنت در یاری جانشینان پیمبر پی بردیم.
تو آنی که چون شتر نر مهار کرده (چوب در بینی کشیده) «1» بسوی
(1) عبارت معاویه این است: «تقاد الی کل منهم کما یقاد الفحل المخشوش حتی تبایع» و مخشوش یعنی شتر سرکش که در بینی او خشاش کرده باشند و خشاش بالکسر چوبکی است که در بینی حیوان سرکش گذارند و زمامش را بدان بندند تا رام و منقاد شود و بهتر اطاعت کند. و این عمل را در ولایت ما با گاو کاری سرکش میکنند تا رام شود و در شخم کردن سرکشی نکند؛ و گاهی بجای چوب و ریسمان باریک در بینی آن در می کشند و از دو طرف بشاخش می بندند و گویند گاو را مهار کرده است.
و ابن أثیر در نهایه گوید: و فی حدیث الحدیبیة أنه أهدی فی عمرتها جملا کان لابی جهل فی أنفه خشاش من ذهب. الخشاش: عوید یجعل فی أنف البعیر یشد به الزمام لیکون أسرع لانقیاده، و منه حدیث جابر فانقادت معه الشجرة کالبعیر المخشوش هو الذی جعل فی انفه الخشاش و الخشاش مشتق من خش فی الشی ء اذا دخل فیه لانه یدخل فی أنف البعیر.
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 18، ص: 13
هر یک از خلفای رسول برای بیعتت برده اند سرباز زدی و از آن کاره بودی و بویژه بعثمان بیشتر از دیگران حسد ورزیده ای با این که از جهت رحامت و خویشاوندی و دامادی او به پیمبر از همه سزاوارتر بود که با وی چنان کاری نکنی پس قطع رحم کردی، و خوبیهای او را زشت گردانیدی، و مردم را بر او شورانیدی، و زیر و رو کرده ای تا از هر سوی مردم بدو رو آوردند، و بر علیه او در حرم رسول خدا حمل سلاح کردند، تا او را کشتند، و تو حاضر بودی و ناله و فریاد او را می شنیدی و حرفی نزدی و کاری نکردی تا گمان بد در باره تو نبردند و تهمت بتو نزنند و بدانند که به قتل او راضی نبودی.
براستی سوگند یاد میکنم که اگر به یک سو می شدی و مردم را از کشتن عثمان باز می داشتی یک تن ما از تو بر نمی گشت، علاوه این که این عمل تو آنچه را که در باره تو راجع به عثمان می پنداشتند جبران میکرد و گمان بدشان را در باره تو محو میکرد.
و دیگر این که در نظر أنصار عثمان، متّهمی که کشندگانش را جا و پناه دادی که اکنون تو را بازوان و یارانند و همدستان و دوستان خاصّ. و با این همه شنیدم که خویشتن را از خون عثمان تبرئه می نمائی، اگر راست میگوئی ما را بر آنان دست ده تا ایشان را بقصاص خون عثمان بکشیم، آن گاه بسویت شتابیم، و گرنه تو و یارانت را طعمه شمشیر گردانیم.
سوگند به آن که جز او خدائی نیست اگر قاتلان عثمان در کوهها و ریگستانها و دشت و دریا پراکنده شوند، هر آینه بر آنان دست یابیم تا این که خدا آنانرا بکشد؛ یا این که آنان جانهای ما را بخدا بپیوندند.
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 18، ص: 14
ترجمه نامه امیر المؤمنین علی علیه السلام در پاسخ نامه معاویه:
بسم اللّه الرّحمن الرّحیم، از بنده خدا علی أمیر مؤمنان به معاویه پور بو سفیان: أمّا بعد همانا که بو مسلم خولانی نامه ای از شما آورده که در او رسول خدا، و نعمت هدایت و وحی را که خدا باو انعام فرموده ذکر کرده ای، پس حمد خدائی را که به وعده اش در باره پیمبرش وفا کرد، و نصرتش را بر او تمام گردانید، و مر او را در شهرها تمیکن داد، و بر قوم او- که دشمنی و کینه توزی با او داشتند، و بر او حمله ها کردند، و بغض او را در دل انباشتند، و به دروغ نسبتش دادند، و به قتال با او قیام کردند، و بر اخراج او و أصحابش از مکّه هم پشت شدند، و عرب را بر او تحریک کردند، و آنانرا بر جنگ او گرد آوردند، و تمام کوشش در کار او نمودند، و کارها را بر او دگرگون کردند- پیروز گردانید، تا دین خدا- با این که آنان از آن بیزاری داشتند- آشکار شد و غالب گردید، و شدیدترین مردم بر او قوم او بویژه خویشان نزدیک او بودند؛ مگر کسانی که خداوند آنانرا حفظ کرد.
ای فرزند هند! روزگار أمر شگفتی از شما بر ما پوشیده داشت؛ پیش آمدی و بد نمودی و ناروا کردی که ما را از آزمایش خدا به پیمبرش محمّد صلّی اللّه علیه و اله و به ما، خبر می دهی چه در این کار چون آن کسی که خرما به هجر برد، یا آنکه بگستاخی استادش را که از او تیراندازی بیاموخت به تیراندازی بخواند.
در آن کتاب گفتی: «خداوند از مسلمانان یارانی برای پیمبرش برگزید که بدستیاری آنان نیرویش داد و تأییدش فرمود و رتبه آنان در نزد خدا و رسول باندازه فضلشان در اسلام بود پس در میانشان بعد از پیمبر کسی که در اسلام برتر و در راه خدا و رسول مخلص تر است جانشین پیمبر و جانشین جانشین او است» بجانم (یا به دینم) سوگند که آن دو را در اسلام پایه ای بزرگ است، و از تیر مرگی که بدانها رسیده زخمی سخت در پیکر اسلام پدید آمده؛ خداوند رحمتشان کناد و نیکوترین پاداش دهاد. «1»
(1) ترجمه عبارت مطابق نسخه بحار چنین است: و در آن کتاب گفتی: خداوند از مسلمانان یارانی .... جانشین پیمبر صدیق، و جانشین جانشین او فاروق است.
بجانم سوگند آنچه در نامه ات در باره بو بکر و عمر آوردی اگر تمام باشد آن همه صفات از تو دور است (یعنی به آنها متصف نیستی و لیاقت مقام خلافت و در دست گرفتن زمام امور ملت را نداری) و اگر ناتمام است بتو ثلمه و رخنه ای رو نخواهد کرد.
تو را به صدیق چه رسد؟ صدیق آن کس است که حق ما را تصدیق کند، و تو را چه رسد به فاروق؟ فاروق آن کسی است که میان ما و دشمنان ما فرق گذارد
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 18، ص: 15
و در آن نامه آورده ای که عثمان در فضل و رتبه سوّمین آنها بود؛ اگر عثمان نیکوکار بود خداوند او را به نیکو کاریش پاداش می دهد و اگر بدکار بود دیدار می کند پروردگار آمرزنده ای را که گران و بزرگ نیاید او را گناهی که بیامرزدش.
بخدای لا یزال قسم که همانا امیدوارم و آرزو دارم که چون خداوند مردم را به پایه فضائل آنان در اسلام، و نصیحتشان در راه خدا و رسول پاداش عطا کند بهره ما در آن از دیگران زیادتر باشد؛ چه محمّد صلّی اللّه علیه و اله چون مبعوث برسالت شد و به ایمان بخدا و توحید دعوت کرد ما أهل بیت او نخستین کسی بودیم که به او ایمان آوردیم، و به آن چه آورده تصدیق کردیم.
و چند سال تمام بود که در سرزمین عرب هیچ خانواده ای جز ما خدا را پرستش نمی کردند. و قوم ما خواستند که پیغمبر ما را بکشند، و بیخ و بن ما را براندازند، در باره ما چیزها اندیشیدند، و کارهایی بما روا داشتند، و آب و نان را بروی ما بستند، و توشه را از ما بریدند، و زندگی خوش را از ما بازداشتند، و ما را همنشین و همدم ترس و بیم نمودند، و جاسوسان و دیده بانها بر ما گماشتند، و بکوهی سخت (شعب أبو طالب) ما را مضطر گردانیدند، و برای ما آتش جنگ برافروختند، و با هم پیمان بستند و همدست شدند و نوشته بمیان آوردند که کار را چنان بر ما تنگ گیرند حتّی با ما نخورند و ننوشند و ازدواج نکنند، و از ایشان در تمام مدّت سال جز در موسم حجّ ایمن نبودیم تا این که پیغمبر را بدست آنها دهیم که او را بکشند و مثله اش کنند.
پس خداوند متعال ما را عزیمت آن داد که دست ستم آنانرا از سر رسول
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 18، ص: 16
بریدیم، و شرّشان را از ناحیه حضرتش بازداشتیم، و آنان را از حریم حرمتش دور کردیم، و در ساعات خوف، شب و روز با شمشیرها در حضور او ایستادگی نمودیم.
مؤمن ما باین حفظ و حراست پیمبر طلب پاداش میکرد، و امیدوار ثواب بود؛ و کافر ما حمایت از اصل و نسب و دودمان خود میکرد. (مراد این است از بنی هاشم و بنی مطلّب آنکه ایمان برسول آورد مثل أبو طالب پدر أمیر المؤمنین علیّ علیه السّلام و حمزة بن عبد المطّلب رضوان اللّه علیهما در حمایت پیغمبر امیدوار ثواب از خدا بودند و در راه خدا دین و پیغمبر را حفظ می کردند؛ بخصوص أبو طالب رضوان اللّه علیه که خدمت بسیار بزرگ به اسلام کرده و رنج و خدمت او از همه بیشتر بود و دین خود را از کفّار نهان می داشت تا بهتر بتواند خدمت باسلام کند و پیغمبر او را کافل الیتیم خوانده که فرمود: أنا و کافل الیتیم کهاتین فی الجنّة؛ و آنکه از بنی هاشم ایمان نیاورده و کافر بود چون عبّاس عموی پیغمبر و عقیل و طالب فرزندان أبی طالب و حارث و پدرش نوفل و عمویش أبو سفیان فرزندان حارث بن عبد المطلب که در شعب أبو طالب با پیغمبر و مؤمنین محصور بودند و حمایت از رسول می کردند نه بحساب دین و رسالت بلکه برای حفظ دودمان و اصل نسب و پس از خلاصی از شعب یکی پس از دیگری اسلام آوردند. و از بنی هاشم أبو لهب و پسرش همدست با کفّار بودند و آنان را کمک می کردند).
و از قریش کسانی که اسلام آورده بودند از خوفی که ما داشتیم و رنجی که در آن بودیم ایمن بودند، یا بسبب هم قسمی که با مشرکان داشتند که آنان را از شرّ مشرکان باز می داشت، یا بسبب عشیره ای که پیش رویشان از آنها دفاع می کردند تا کسی بر آنان دست نیابد که از قتل در أمان بودند، تا روزگاری بدین منوال بگذشت. سپس خداوند پیغمبرش را أمر بهجرت فرمود، و بعد از آنش بقتال مشرکین اذن داد.
