[hadith]و من کتاب له (علیه السلام) إلی الحارث [الهمدانی] الهمذانی:
وَ تَمَسَّکْ بحَبْلِ الْقُرْآنِ وَ [انْتَصِحْهُ] اسْتَنْصِحْهُ وَ أَحِلَّ حَلَالَهُ وَ حَرِّمْ حَرَامَهُ؛ وَ صَدِّقْ بمَا سَلَفَ مِنَ الْحَقِّ، وَ اعْتَبرْ بمَا مَضَی مِنَ الدُّنْیَا لِمَا بَقِیَ مِنْهَا، فَإِنَّ بَعْضَهَا یُشْبهُ بَعْضاً وَ آخِرَهَا لَاحِقٌ بأَوَّلِهَا وَ کُلُّهَا حَائِلٌ مُفَارِقٌ. وَ عَظِّمِ اسْمَ اللَّهِ أَنْ تَذْکُرَهُ إِلَّا عَلَی حَقٍّ. وَ أَکْثِرْ ذکْرَ الْمَوْتِ وَ مَا بَعْدَ الْمَوْتِ، وَ لَا تَتَمَنَّ الْمَوْتَ إِلَّا بشَرْطٍ وَثِیقٍ. وَ احْذَرْ کُلَّ عَمَلٍ یَرْضَاهُ صَاحِبُهُ لِنَفْسهِ وَ [یَکْرَهُهُ] یُکْرَهُ لِعَامَّةِ الْمُسْلِمِینَ؛ وَ احْذَرْ کُلَّ عَمَلٍ یُعْمَلُ بهِ فِی السِّرِّ وَ یُسْتَحَی مِنْهُ فِی الْعَلَانِیَةِ؛ وَ احْذَرْ کُلَّ عَمَلٍ إِذَا سُئِلَ عَنْهُ صَاحِبُهُ أَنْکَرَهُ [وَ] أَوْ اعْتَذَرَ مِنْهُ. وَ لَا تَجْعَلْ عِرْضَکَ غَرَضاً لِنِبَالِ [الْقَوْمِ] الْقَوْلِ؛ وَ لَا تُحَدِّثِ النَّاسَ بکُلِّ مَا سَمِعْتَ بهِ، فَکَفَی بذَلِکَ کَذباً؛ وَ لَا تَرُدَّ عَلَی النَّاس کُلَّ مَا حَدَّثُوکَ بهِ، فَکَفَی بذَلِکَ جَهْلًا. وَ اکْظِمِ الْغَیْظَ وَ [احْلُمْ عِنْدَ الْغَضَب وَ تَجَاوَزْ عِنْدَ الْمَقْدرَةِ] تَجَاوَزْ عِنْدَ الْمَقْدَرَةِ وَ احْلُمْ عِنْدَ الْغَضَب، وَ اصْفَحْ مَعَ الدَّوْلَةِ تَکُنْ لَکَ الْعَاقِبَةُ. وَ اسْتَصْلِحْ کُلَّ نِعْمَةٍ أَنْعَمَهَا اللَّهُ عَلَیْکَ، وَ لَا تُضَیِّعَنَّ نِعْمَةً مِنْ نِعَمِ اللَّهِ عِنْدَکَ، وَ لْیُرَ عَلَیْکَ أَثَرُ مَا أَنْعَمَ اللَّهُ بهِ عَلَیْکَ.[/hadith]
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 20، ص: 389
المختار الثامن و الستون و من کتاب له علیه السّلام الی الحارث الهمدانی:
و تمسّک بحبل القرآن و انتصحه [و استنصحه ]، و أحلّ حلاله و حرّم حرامه، و صدّق بما سلف من الحقّ، و اعتبر بما مضی من الدّنیا ما [لما] بقی منها، فإنّ بعضها یشبه بعضا، و آخرها لاحق بأوّلها، و کلّها حائل مفارق، و عظّم اسم اللّه أن تذکره إلّا علی حقّ و أکثر ذکر الموت، و ما بعد الموت، و لا تتمنّ الموت إلّا بشرط وثیق، و احذر کلّ عمل یرضاه صاحبه لنفسه و یکره [یکرهه ] لعامّة المسلمین و احذر کلّ عمل یعمل به فی السّرّ و یستحی منه فی العلانیة، و احذر کلّ عمل إذا سئل عنه صاحبه أنکره أو اعتذر منه، و لا تجعل عرضک غرضا لنبال القول [م ]، و لا تحدّث النّاس بکلّ ما سمعت به فکفی بذلک کذبا، و لا تردّ علی النّاس کلّ ما حدّثوک به فکفی بذلک جهلا، و اکظم الغیظ و تجاوز عند المقدرة، و احلم عند الغضب، و اصفح مع الدّولة تکن لک العاقبة، و استصلح کلّ نعمة أنعمها اللّه علیک، و لا تضیّعنّ نعمة من نعم اللّه عندک، و لیر علیک أثر ما أنعم اللّه به علیک.
المعنی:
قال الشارح المعتزلی «ص 42 ج 18 ط مصر»:
الحارث الهمدانی و نسبه:
هو الحارث الأعور صاحب أمیر المؤمنین علیه السّلام، و هو الحارث بن عبد اللّه بن کعب -سرد النسب إلی- صعب بن معاویة الهمدانی، کان أحد الفقهاء، له قول فی الفتیا، و کان صاحب علیّ علیه السّلام، و إلیه تنسب الشیعة الخطاب الّذی خاطبه به
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 20، ص: 391
فی قوله علیه السّلام:
یا حار همدان من یمت یرنی من مؤمن أو منافق قبلا
و هی أبیات مشهورة قد ذکرناها فیما تقدّم.
أقول: ظاهر حال المکتوب و الکتاب أن یکون من غائب إلی غائب لبیان المارب، و قد یصدر الکتاب من الأعاظم و الأنبیاء و الأولیاء إلی أخصّائهم لیکون مثالا للإرشاد و منشورا للتعلیم و استفادة العموم و هدایتهم إلی طریق الرشاد فالمخاطب به خاصّ و المقصود منه عامّ، و من هذا القبیل رسائل أصحاب عیسی إلی خواصّهم و حواریّهم المعدودة من الماخذ و المصادر الدینیّة عند المسیحیّین و المضمونة فی العهد الجدید من الکتاب المقدّس عند أتباع الأناجیل، و هذا الکتاب الّذی صدر منه علیه السّلام إلی الحارث الهمدانی من هذا القبیل فانّه مثال للهدایة و الإرشاد لکافّة العباد، و یدلّ علی علوّ مقام الحارث الهمدانی و حظوته بموقف عال عند أمیر المؤمنین علیه السّلام حیث خصّه بهذا المنشور الإرشادی الغزیر الموادّ و العمیق المغزی بالنظر إلی التعالیم العالیة الأخلاقیّة کمثل أعلی فی طریق التزکیة النفسانیّة واف فی المرام لجمیع الأنام، و قد انتخب السیّد الرضیّ منه قطعة صالحة لما یرمی إلیه فی نهجه هذا من المقاصد الأدبیّة.
قال ابن میثم: هذا الفصل من کتاب طویل إلیه، و قد أمره فیه بأوامره، و زجره بزواجره، مدارها علی تعلیم مکارم الأخلاق و محاسن الاداب.
أقول: و قد جمع علیه السّلام فی هذا الفصل کلّما یلزم لمسلم معتقد إلهیّ فی الرابطة بینه و بین اللّه تعالی من التمسّک بالقرآن و ملازمة أحکامه من الحلال و الحرام و فی المواجهة مع الدنیا و الاعتبار عن فنائها و عدم الرکون علیها و الاتّعاظ بما سلف منها و فی التوجّه إلی الموت و التهیّؤ لما بعده بادّخار الأعمال الصالحة و الاجتناب عن الأعمال المهلکة.
الترجمة:
از نامه ای که آن حضرت علیه السّلام به حارث همدانی نگاشته:
برشته قرآن بچسب و اندرزش بجو، حلالش را حلال شمر و حرامش را حرام، بدانچه از حق در گذشته می دانی باور کن، و آینده دنیا را با گذشته اش بسنج که بهم مانند و پایانش باغازش پیوسته شود همه دنیا گذرا و ناپایست.
نام خدا را بزرگتر شمار از آنکه جز براستی یاد کنی، مرگ و ما بعد مرگ را بسیار بیاد آور، آرزوی مردن مکن مگر با وضعی مورد اعتماد، از کرداری که پسند خود تو و ناپسند دیگر مسلمانها است بر حذر باش، از کرداری که نهانی انجام شود و در آشکار شرم آور است بپرهیز، از هر کرداری که چون از کننده آن باز پرسی شود منکر آن گردد یا از آن پوزش خواهد بر حذر باش، آبروی خود را عزیزدار و هدف تیر گفتارش مساز، هر چه شنیدی برای مردم حکایت مکن که همین برای آلودگی بدروغگوئی بس است، هر چه را مردم برایت حکایت کنند انکار مکن، زیرا این انکار برای اثبات نادانی تو بس است، خشم خود را فرو خور و در هنگام غضب بردبار باش، و چون بر انتقام توانا شدی گذشت کن، و چون بختت یار و دولتت بیدار شد صرف نظر کن تا سرانجام با تو باشد، هر نعمتی که خدایت داد نیکودار و هیچ نعمتی را که از نعمتهای خدا است فرومایه مشمار و از دستش مده، و باید اثر نعمت خداوند که بتو عطا کرده در تو دیدار شود.
