[hadith]و من کتاب له (علیه السلام) إلی کمیل بن زیاد النخعی و هو عامله علی هیت، ینکر علیه ترکَه دفع مَن یَجتاز به مِن جَیش العدو طالباً الغارَة:
أَمَّا بَعْدُ، فَإِنَّ تَضْیِیعَ الْمَرْءِ مَا وُلِّیَ وَ تَکَلُّفَهُ مَا کُفِیَ لَعَجْزٌ حَاضِرٌ وَ رَأْیٌ مُتَبَّرٌ؛ وَ إِنَّ تَعَاطِیَکَ الْغَارَةَ عَلَی أَهْلِ قِرْقِیسیَا وَ تَعْطِیلَکَ مَسَالِحَکَ الَّتِی وَلَّیْنَاکَ لَیْسَ [لَهَا] بهَا مَنْ یَمْنَعُهَا وَ لَا یَرُدُّ الْجَیْشَ عَنْهَا لَرَأْیٌ شَعَاعٌ؛ فَقَدْ صِرْتَ جِسْراً لِمَنْ أَرَادَ الْغَارَةَ مِنْ أَعْدَائِکَ عَلَی أَوْلِیَائِکَ، غَیْرَ شَدید الْمَنْکِب وَ لَا مَهِیب الْجَانِب وَ لَا سَادٍّ ثُغْرَةً وَ لَا کَاسرٍ لِعَدُوٍّ شَوْکَةً، وَ لَا مُغْنٍ عَنْ أَهْلِ مِصْرِهِ وَ لَا مُجْزٍ عَنْ أَمِیرِهِ.[/hadith]
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 20، ص: 353
المختار الستون و من کتاب له علیه السلام الی کمیل بن زیاد النخعی، و هو عامله علی هیت: ینکر علیه ترکه دفع من یجتاز به من جیش العدو طالبا الغارة:
أمّا بعد، فإنّ تضییع المرء ما ولّی، و تکلّفه ما کفی، لعجز حاضر، و رأی متبّر، و إنّ تعاطیک الغارة علی أهل قرقیسا، و تعطیلک مسالحک الّتی ولّیناک لیس بها [لها] من یمنعها و لا یردّ الجیش عنها، لرأی شعاع، فقد سرت جسرا لمن أراد الغارة من أعدائک علی أولیائک غیر شدید المنکب، و لا مهیب الجانب، و لا سادّ ثغرة، و لا کاسر لعدوّ شوکة، و لا مغن عن أهل مصره، و لا مجز عن أمیره، و السّلام. (70735- 70660)
اللغة:
(المتبّر): الهالک و الفاسد، قال تعالی: «إِنَّ هؤُلاءِ مُتَبَّرٌ ما هُمْ فِیهِ. 139- الاعراف»، (التعاطی): تفاعل من العطاء یفید معنی التناول، (قرقیسا): من القری الّتی علی الفرات ملحقة بالشام فی ذلک الزمان، (المسالح) جمع مسلحة: الموضع الّذی یقام فیه طائفة من الجند لحمایتها، (شعاع): المتفرّق المبعثر، (الثغرة): الثلمة، (مجز): کاف و مغن و أصله مجزئ فخفّفت الهمزة فصار مجزی و اعلّ إعلال الناقص فصار مجز.
المعنی:
قال الوحید البهبهانی فی حاشیته علی الرجال الکبیر: کمیل هذا هو المنسوب إلیه الدعاء المشهور، قتله الحجّاج و کان أمیر المؤمنین علیه السّلام قد أخبره بأنّه سیقتله و هو من أعاظم خواصّه، قال شیخنا البهائی فی أربعینه و غیره: و العجب من الوجیزة أنّه قال فیه: م ا و ح فتأمّل، قال جدّی رحمه اللّه: و فی النهج ما یدلّ علی أنّه کان من ولاته علی بعض نواحی العراق.
أقول: و مقصوده -رحمه اللّه- هذا الکتاب الّذی کتبه إلیه و هو عامل له علی هیت.
و قال الشارح المعتزلی فی «ص 149 ج 17 ط مصر»: هو کمیل بن زیاد ابن سهیل، و سرد نسبه إلی مالک بن أدد، ثمّ قال: کان من أصحاب علی علیه السّلام و شیعته و خاصّته، قتله الحجّاج علی المذهب فیمن قتل من الشیعة، و کان کمیل ابن زیاد عامل علی علیه السّلام علی هیت، و کان ضعیفا یمرّ علیه سرایا معاویة تنهب أطراف
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 20، ص: 354
العراق و لا یردّها، و یحاول أن یجبر ما عنده من الضعف بأن یغیر علی أطراف أعمال معاویة مثل قرقیسیا و ما یجری مجراها من القری الّتی علی الفرات.
أقول: الظاهر أنّ هذا الکتاب التوبیخی الحادّ صدر من دیوان علیّ علیه السّلام إلی کمیل بن زیاد- علیه الرحمة- بعد إغارة أعوان معاویة علی الأنبار و قتل حسّان ابن حسّان البکری فأصاب لهیب قلبه الشریف کمیلا، و الهدف أمران:
1- التوصیة علی عمّاله علیه السّلام خصوصا من کان منهم عاملا فی الثغور المتأخمة لعدوّ حیّال کمعاویة علی شدّة الانضباط و الیقظة تجاه تنقّلات العدوّ و مهاجمتهم علی أعمال ولایتهم و من دونها من الولایات الّتی کانت یحمیها علیّ علیه السّلام.
2- إشعاره علیه السّلام بأنّ مجاوبة الإغارة بالإغارة فی البلاد الاسلامیّة لا یناسب شأن الحکومة العادلة الاسلامیّة لأنّ فی کلّ بلد جمع من الأطفال و النساء و الضعفاء و من لا ید له علی تغییر المظالم و لا یرضی بها و الإغارة تشمل الحیف علی بعض هذه الجماعات الّتی لا یصحّ التعرّض لهم، و لیس من دأبه علیه السّلام الانتقام من الظلم بالظلم بل ردّ الظالم من ظلمه و إلزامه بالعدل مع أنّ أهل قرقیسیا کأهل أنبار رعایاه مسلمهم و ذمّیهم و إن تسلّط علیهم معاویة ظلما و عدوانا.
الترجمة:
از نامه ای که بکمیل بن زیاد نخعی عامل خود در هیت نوشته و مسامحه او را در جلوگیری از عبور لشکر دشمن بر قلمرو حکمرانی او برای غارت بر قلمرو حکومت علی علیه السّلام و پرداختن بغارت در قلمرو دشمن را بر او زشت شمرده است:
أمّا بعد، براستی که سستی مرد در نگهداری آنچه بر او حکمفرما شده است و تکلف آنچه از او خواسته نشده و مسئول آن نیست یک ناتوانی روبرو است و یک نظریّه باطل و گسیخته، و راستی که دست اندازی تو برای چپاول بر مردم شهرستان قرقیسیا و بی سرپرست گذاردن پاسگاه خود که ما بتو واگذار کردیم در حالی که نیروی دفاع نداشته و کسی نبوده تا لشکر دشمن را از آن براند و جلوگیری کند محقّقا رأی بی بنیادیست.
راستی که تو پلی شدی برای هر دشمنی که می خواهد بر دوستانت چپاول کند و مال آنها را ببرد، نه بازوی نیرومندی برای دفع دشمن داری و نه از تو حسابی برده می شود و نه هیبتی در قلمروت داری و نه رازی را نگه میداری و نه شوکت دشمن را می شکنی، و نه از مردم شهر خود دفاع می کنی و نه از فرمانده و پیشوای خود کفایت می نمائی، و السلام.
