[hadith]و من کتاب له (علیه السلام) إلی زیاد ابن أبیه و قد بلغَه أن معاویة کتب إلیه یرید خدیعتَه بإستِلحاقه:
وَ قَدْ عَرَفْتُ أَنَّ مُعَاوِیَةَ کَتَبَ إِلَیْکَ یَسْتَزلُّ لُبَّکَ وَ یَسْتَفِلُّ غَرْبَکَ، فَاحْذَرْهُ
،
فَإِنَّمَا هُوَ الشَّیْطَانُ یَأْتِی الْمَرْءَ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ وَ عَنْ یَمِینِهِ وَ عَنْ شمَالِهِ لِیَقْتَحِمَ غَفْلَتَهُ وَ یَسْتَلِبَ غِرَّتَهُ. وَ قَدْ کَانَ مِنْ أَبی سُفْیَانَ فِی زَمَنِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّاب فَلْتَةٌ مِنْ حَدیثِ النَّفْس وَ نَزْغَةٌ مِنْ نَزَغَاتِ الشَّیْطَانِ لَا یَثْبُتُ بهَا نَسَبٌ وَ لَا یُسْتَحَقُّ بهَا إِرْثٌ، وَ الْمُتَعَلِّقُ بهَا کَالْوَاغِلِ الْمُدَفَّعِ وَ النَّوْطِ الْمُذَبْذَب. فَلَمَّا قَرَأَ زیَادٌ الْکِتَابَ قَالَ شَهِدَ بهَا وَ رَبِّ الْکَعْبَةِ، وَ لَمْ تَزَلْ فِی نَفْسهِ حَتَّی ادَّعَاهُ مُعَاوِیَةُ.
[قال الرضی قوله (علیه السلام) الواغل هو الذی یهجم علی الشرب لیشرب معهم و لیس منهم فلا یزال مدفعا محاجزا؛ و النوط المذبذب هو ما یناط برحل الراکب من قعب أو قدح أو ما أشبه ذلک فهو أبدا یتقلقل إذا حث ظهره و استعجل سیره].[/hadith]
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 20، ص: 84
المختار الثالث و الاربعون و من کتاب له علیه السلام الی زیاد بن أبیه، و قد بلغه أن معاویة کتب الیه یرید خدیعته باستلحاقه:
و قد عرفت أنّ معاویة کتب إلیک یستزلّ لبّک، و یستفلّ غربک، فاحذره، فإنّما هو الشّیطان: یأتی المرء [المؤمن ] من بین یدیه و من خلفه، و عن یمینه و عن شماله، لیقتحم غفلته، و یستلب غرّته. و قد کان من أبی سفیان فی زمن عمر بن الخطّاب فلتة من حدیث النّفس، و نزغة من نزغات الشّیطان، لا یثبت بها نسب، و لا یستحقّ بها إرث، و المتعلّق بها کالواغل المدفّع، و النّوط المذبذب. فلمّا قرأ زیاد الکتاب قال: شهد بها و ربّ الکعبة، و لم تزل فی نفسه حتّی ادّعاه معاویة.
قال الرّضیّ: قوله علیه السّلام: الواغل: هو الذی یهجم علی الشّرب لیشرب معهم و لیس منهم، فلا یزال مدّفعا محاجزا، و النّوط المذبذب هو ما یناط برحل الراکب من قعب أو قدح أو ما أشبه ذلک، فهو أبدا یتقلقل إذا حثّ ظهره، و استعجل سیره. (64540- 64407)
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 20، ص: 85
اللغة:
(یستزلّ لبّک): یطلب زلله و خطأه، اللّبّ: العقل و القلب، مجاز- مجاز مرکب (یستفلّ غربک): یرید أن یفلّ عزمک، الغرب: حدّ السیف و هو مجاز عن العزم، و یصح أن یکون الجملة مجازا مرکّبا، (فلتة): الکلام أو الأمر بغیر رویّة، (نزغة من نزغات الشیطان): نزغ الشیطان بینهم أی أغری بعضهم علی بعض و نزغه الشیطان إلی المعاصی أی حثّه، (محاجزا): ممنوعا، (القعب): القدح الضّخم الغلیظ- المنجد-.
الاعراب:
فلتة: اسم کان و خبره من أبی سفیان و هو ظرف مستقرّ و فی زمن جارّ و مجرور متعلّق بالظرف المتقدّم و یمکن أن یکون مستقرا خبرا بعد خبر.
من حدیث النفس: متعلّق بقوله علیه السّلام «فلتة». الهاء فی قول الرضی نقلا عن زیاد «شهد بها» یرجع إلی مقدّر و هو «القصّة».
المعنی:
قد حکم علیه السّلام فی هذا الکتاب بأنّ معاویة هو الشیطان باعتبار أنّه یوسوس من کلّ جانب مشیرا إلی ما ورد فی وصف الشیطان فی قوله تعالی «ثمّ لاتینّهم من بین أیدیهم و من خلفهم و عن أیمانهم و عن شمائلهم، 17 الأعراف».
قال الشارح المعتزلی «ص 178 ج 16 ط مصر»: و قال شقیق البلخی: ما من صباح إلّا قعد لی الشیطان علی أربعة مراصد: من بین یدیّ، و من خلفی و عن یمینی، و عن شمالی، أمّا من بین یدیّ فیقول: لا تخف فإنّ اللّه غفور رحیم، فأقرأ «و إنّی لغفّار لمن تاب و آمن و عمل صالحا ثمّ اهتدی، 82- طه» و أمّا من خلفی فیخوّفنی الضیعة علی مخلّفی، فأقرأ: و ما من دابّة فی الأرض إلّا علی اللّه رزقها، 6- هود» و أمّا من قبل یمینی فیأتینی من جهة الثناء، فأقرأ: «و العاقبة للمتّقین» و أمّا من قبل شمالی فیأتینی من قبل الشهوات، فأقرأ: «و حیل بینهم و بین ما یشتهون، 54- السباء».
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 20، ص: 86
و قد تعرّض فیه لنفی نسب زیاد من أبی سفیان و تکذیب معاویة فی ادّعائه أخا له و إنکاره استلحاقه به طمعا فی نصره له و هذه مسألة دقیقة و لا بدّ من النظر فیه من وجوه:
1- قد ادّعی أبو سفیان فی زمن عمر أنّ زیاد بن سمیّة مع کون امّها زوجة لعبید مکوّنة من نطفته و هو الّذی وضعه فی رحم أمّه، قال المعتزلی:
و روی أبو عمر بن عبد البرّ فی کتاب «الاستیعاب» عن هشام بن محمّد بن سائب الکلبی، عن أبیه، عن أبی صالح، عن ابن عبّاس، أنّ عمر بعث زیادا فی إصلاح فساد واقع بالیمن، فلمّا رجع من وجهه خطب عند عمر خطبة لم یسمع مثلها- و أبو سفیان حاضر و علیّ علیه السّلام و عمرو بن العاص- فقال عمرو بن العاص: للّه أبو هذا الغلام! لو کان قرشیا لساق العرب بعصاه، فقال أبو سفیان: إنّه لقرشیّ، و إنّی لأعرف الّذی وضعه فی رحم امّه، فقال علیّ علیه السّلام: و من هو؟ قال أنا فقال: مهلا یا أبا سفیان، فقال أبو سفیان:
أما و اللّه لو لا خوف شخص یرانی یا علیّ من الأعادی
لأظهر أمره صخر بن حرب و لم یخف المقالة فی زیاد
و قد طالت مجاملتی ثقیفا و ترکی فیهم ثمر الفؤاد
و فی روایة نقلها عن الواقدی أنّه قال فی جواب علیّ علیه السّلام: أتیت امّه فی الجاهلیّة سفاحا، فقال علیّ علیه السّلام: مه یا أبا سفیان! فإنّ عمر إلی المساءة سریع، فعرف زیاد ما دار بینهما، فکانت فی نفسه.
و قد روی فی هذا المعنی أحادیث اخر کلّها صریحة فی دعوی أبی سفیان لزیاد ابنا له قطعا و الکلام فی أنّه ادّعی هذه الدعوی جزافا و علی سبیل الخرص و السلف أو له علم بذلک و من أین علم ذلک فإنّ مجرّد بغائه مع سمیّة مرّة و زوجها معها حاضر عندها ثمّ حملها و ولادتها لا یدلّ علی کونه منه.
و هذا ما روی عن المدائنی من حدیث الاستلحاق، قال: لمّا أراد معاویة استلحاق زیاد و قد قدم علیه الشام جمع الناس و صعد المنبر، و أصعد زیادا معه
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 20، ص: 87
فأجلسه بین یدیه علی المرقاة الّتی تحت مرقاته، و حمد اللّه و أثنی علیه ثمّ قال: أیّها الناس إنّی قد عرفت نسبتنا أهل البیت فی زیاد، و من کان عنده شهادة فلیقم بها- إلی أن قال- فقام أبو مریم السلولی- و کان خمّارا فی الجاهلیّة- فقال: أشهد یا أمیر المؤمنین أنّ أبا سفیان قدم علینا بالطائف، فأتانی فاشتریت له لحما و خمرا و طعاما، فلمّا أکل قال: یا أبا مریم، أصب لی بغیّا فخرجت، فأتیت بسمیّة فقلت لها: إنّ أبا سفیان ممّن قد عرفت شرفه و جوده، و قد أمرنی أن اصیب له بغیا، فهل لک؟ فقالت: نعم، یجیء الان عبید بغنمه- و کان راعیا- فإذا تعشّی و وضع رأسه أتیته فرجعت إلی أبی سفیان فأعلمته، فلم تلبث أن جاءت تجرّ ذیلها، فدخلت معه، فلم تزل عنده حتّی أصبحت، فقلت له لمّا انصرفت: کیف رأیت صاحبتک؟ قال: خیر صاحبة، لو لا ذفر فی إبطیها.
و ربّما طال مصاحبة أبی سفیان مع سمیّة حتّی عرف ذلک و أنّه کان کثیرا یزور الطائف للبغی و المصاحبة مع بغاتها کما یدلّ علیه ما تقدّم من شعره:
و قد طالت مجاملتی ثقیفا و ترکی فیهم ثمر الفؤاد
ثمّ إنّه علیه السّلام تذکّر فی کتابه ما أظهره أبو سفیان فی زمان عمر، و وصفه بأنه فلتة من حدیث النفس و نزغة من نزغات الشیطان، و یحتمل کلامه علیه السّلام وجهین:
1- أنّ زعمه کون زیاد منه لا أصل له، و إنّما هو صرف حدیث نفس بلا رویّة و تخیّل شیطانیّ کاذب لا أصل له.
2- أنّ إظهار هذه الحقیقة فلتة و کلام بلا رویّة و استلحاق زیاد بمجرّد کونه من مائه نزغة من نزغات الشیطان لأنّ الماء من الزنا لا یثبت به النسب کما صرّح به النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله «الولد للفراش و للعاهر الحجر».
و کأنّ زیادا حمل کلامه علیه السّلام علی الوجه الثانی حیث استفاد منه إثبات کونه متکوّنا من ماء أبی سفیان فقال: شهد بها و ربّ الکعبة، و لکنّ الظاهر منه هو الأوّل و الظاهر أنّ شهادة أبی مریم السلولی شهادة زور زوّره معاویة و حمّلها علیه أو زوّرها هو طمعا فی التقرّب و العطاء و کان أبو بکر أخو زیاد
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 20، ص: 88
ینکر ذلک أشدّ الانکار، و حلف أن لا یکلّم زیاد أبدا و قال: هذا زنّی امّه و انتفی من أبیه، و لا و اللّه ما علمت سمیّة رأت أبا سفیان قبل.
الترجمة:
از نامه ای که حضرتش علیه السّلام بزیاد بن ابیه نوشت چون به آن حضرت گزارش رسید که معاویه به او نامه ای نوشته و قصد دارد او را بفریبد و به برادری خود پیوندش دهد:
من دانستم که معاویه بتو نامه نوشته است تا دلت را بلغزاند و تصمیمت را بگرداند، از او در حذر باش، همانا که او شیطانی است که بمؤمن در آید از پیش رو و از پشت سر و از سمت راست و از سمت چپ او از همه سو بادم در آویزد تا او را غافلگیر کند و فریب دهد. از أبی سفیان در دوران خلافت عمر بن الخطّاب یک سخن پریشان و بیجائی سر زد که ناشی از جهش نفس أمّاره بود و یک پرشی بود از پرشهای شیطان، با این سخن بی پرو پا و بیجا نه نسب ثابت می شود و نه پایه استحقاق ارث و میراثی می تواند بود، کسی که باین سخن چنگ زند چون شتریست بیگانه که با اشتران بر آبگاهشان در آید و او را برانند و یا چون ظرفی است که ببار مرکبی بیاویزند و همیشه در لرزش و اضطراب باشد، رضی علیه الرحمة گوید: این که فرموده است (الواغل) آنست که هجوم برد برای نوشیدن از آب و بیگانه باشد و پیوسته او را برانند و دور کنند و (نوط مذبذب) آن ظرفی است که شتر سوار به بند زیر پای خود بندد مانند قدحی یا سبوئی یا هر چه بدانها ماند و آن در موقع راندن مرکب یا شتاباندن آن پیوسته در لرزش است و زیرورو می شود.
