[hadith]ثُمَّ ذَکَرْتَ مَا کَانَ مِنْ أَمْرِی وَ أَمْرِ عُثْمَانَ، فَلَکَ أَنْ تُجَابَ عَنْ هَذهِ لِرَحِمِکَ مِنْهُ؛ فَأَیُّنَا کَانَ أَعْدَی لَهُ وَ أَهْدَی إِلَی مَقَاتِلِهِ؟ أَمَنْ بَذَلَ لَهُ نُصْرَتَهُ فَاسْتَقْعَدَهُ وَ اسْتَکَفَّهُ، [أَمَّنِ] أَمْ مَنِ اسْتَنْصَرَهُ فَتَرَاخَی عَنْهُ وَ بَثَّ الْمَنُونَ إِلَیْهِ حَتَّی أَتَی قَدَرُهُ عَلَیْهِ؟ کَلَّا وَ اللَّهِ لَ "قَدْ یَعْلَمُ اللَّهُ الْمُعَوِّقِینَ مِنْکُمْ وَ الْقائِلِینَ لِإِخْوانِهِمْ هَلُمَّ إِلَیْنا وَ لا یَأْتُونَ الْبَأْسَ إِلَّا قَلِیلًا". وَ مَا کُنْتُ لِأَعْتَذرَ مِنْ أَنِّی کُنْتُ أَنْقِمُ عَلَیْهِ أَحْدَاثاً؛ فَإِنْ کَانَ الذَّنْبُ إِلَیْهِ إِرْشَادی وَ هِدَایَتِی لَهُ، فَرُبَّ مَلُومٍ لَا ذَنْبَ لَهُ: "وَ قَدْ یَسْتَفِیدُ الظِّنَّةَ الْمُتَنَصِّحُ". وَ مَا أَرَدْتُ "إِلَّا الْإِصْلاحَ مَا اسْتَطَعْتُ وَ ما تَوْفِیقِی إِلَّا باللَّهِ عَلَیْهِ تَوَکَّلْتُ وَ إِلَیْهِ أُنِیبُ".[/hadith]
ثمّ ذکرت ما کان من أمری و أمر عثمان فلک أن تجاب عن هذه لرحمک منه فأیّنا کان أعدی له و أهدی إلی مقاتله؟ أ من بذل له نصرته فاستقعده و استکفّه، أم من استنصر فتراخی عنه، و بثّ المنون إلیه حتّی أتی قدره علیه؟ کلّا و اللَّه لقد علم اللَّه المعوّقین منکم و القائلین لإخوانهم هلمّ إلینا و لا تأتون البأس إلّا قلیلا. و ما کنت لأعتذر من أنّی کنت أنقم علیه أحداثا فإن کان الذّنب إلیه إرشادی و هدایتی له فربّ ملوم لا ذنب له، و قد یستفید الظّنّة المتنصّح. و ما أردت إلّا الإصلاح ما استطعت و ما توفیقی إلّا باللَّه علیه توکّلت.
اللغة:
(المعوّقین) أی المانعین عن القیام بنصرة الإسلام (فربّ ملوم لا ذنب له) مثل، قال المیدانی فی فصل الراء المضمومة من مجمع الأمثال: هذا من قول اکثم بن صیفی، یقول: قد ظهر للناس منه أمر أنکروه علیه و هم لا یعرفون حجّته فهو یلام علیه و ذکروا أنّ رجلا فی مجلس الأحنف بن قیس قال: لا شیء أبغض إلیّ من التمر و الزبد فقال الأحنف: ربّ ملوم لا ذنب له- انتهی کلام المیدانی.
(الظّنّة) بالکسر: التهمة (المتنصّح) أی المتکلّف بنصح من لا یقبل النصیحة و المبالغ فیه له. و قد یستفید الظّنّة المتنصّح، مصراع بیت صدره: و کم سقت من آثارکم من نصیحة.
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 19، ص: 184
المعنی:
قوله علیه السّلام: (ثمّ ذکرت ما کان من أمری و أمر عثمان- إلی قوله علیه السّلام:
و ما توفیقی إلّا باللّه علیه توکّلت) هذا الفصل جواب عن قول معاویة: ثمّ لم تکن أشدّ منک حسدا لابن عمک عثمان- إلی قوله: و تلک من أمانی النّقوس و ضلالات الهواء.
و اعلم أنّ احتجاجه هذا علی معاویة فی أمر عثمان یتّضح لک بعد استحضارک ما قدّمنا من الطبری و غیره من قوله علیه السّلام: ما زلت أذبّ عن عثمان حتّی أنّی لأستحی، و قوله علیه السّلام: و اللّه لقد دفعت عنه حتّی خشیت أن أکون آثما، و ما قدّمنا من نصح أمیر المؤمنین علیّ علیه السّلام عثمان و طلبه قعوده فی البیت، فراجع إلی ص 183 و ص 203 و ص 311 و ص 325 من ج 16. و ص 395 من ج 17، و ص 3 من ج 18.
قوله علیه السّلام: (حتّی أتی قدره علیه) أی حتّی أتی قتله المقدّر له.
و قوله علیه السّلام: (کلّا و اللّه لقد علم اللّه المعوّقین منکم- إلخ) إشارة إلی قوله عزّ و جلّ فی أوائل سورة الأحزاب: «قَدْ یَعْلَمُ اللَّهُ الْمُعَوِّقِینَ مِنْکُمْ وَ الْقائِلِینَ لِإِخْوانِهِمْ هَلُمَّ إِلَیْنا وَ لا یَأْتُونَ الْبَأْسَ إِلَّا قَلِیلًا. أَشحَّةً عَلَیْکُمْ فَإِذا جاءَ الْخَوْفُ رَأَیْتَهُمْ یَنْظُرُونَ إِلَیْکَ تَدُورُ أَعْیُنُهُمْ کَالَّذی یُغْشی عَلَیْهِ مِنَ الْمَوْتِ فَإِذا ذَهَبَ الْخَوْفُ سَلَقُوکُمْ بأَلْسنَةٍ حِدادٍ أَشحَّةً عَلَی الْخَیْرِ أُولئِکَ لَمْ یُؤْمِنُوا فَأَحْبَطَ اللَّهُ أَعْمالَهُمْ وَ کانَ ذلِکَ عَلَی اللَّهِ یَسیراً».
و هی من الایات الّتی نزلت فی الأحزاب الّذین حاربوا رسول اللّه صلی اللّه علیه و آله فی غزوة الخندق و کان من الأحزاب قریش و کان فائدهم أبو سفیان بن حرب کما نصّ به حملة الأخبار منهم أبو جعفر الطبری فی التاریخ (ص 1465 ج 3 من
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 19، ص: 185
طبع لیدن) و ابن هشام فی السیرة النّبویة (ص 215 ج 2)، و کاتب الواقدی محمّد ابن سعد فی الطبقات الکبری (ص 66 ج 2 من طبع مصر) حیث قال: فکان جمیع القوم الّذین وافوا الخندق ممّن ذکر من القبائل عشرة آلاف و هم الأحزاب و کانوا ثلاثة عساکر و عناج الأمر إلی أبی سفیان بن حرب- إلی آخر ما قال.
و المعوّقون هم الّذین یعوّقون أی یمنعون غیرهم عن الجهاد مع رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و غزوة الأحزاب أی غزوة الخندق مذکورة فی کتب التفاسیر فی سورة الأحزاب، و فی کتب المغازی و السیر فراجع إلی مغازی رسول اللّه صلی اللّه علیه و آله للواقدی (ص 290 من طبع مصر) و إلی السیرة النّبویة لابن هشام (ص 214 ج 2 من طبع مصر) و إلی تاریخ الطبری، و الطبقات الکبری لابن سعد، حتّی یتبیّن لک ما فعلت الشجرة الملعونة بنو امیّة بالإسلام و المسلمین.
الترجمة:
سپس در کار من و عثمان حرف بمیان آوردی تو باید از جانب او در این باره پاسخ گوئی، پس بنگر که کدام یک از من و تو به کشتن او اقدام و راهنمائی کردیم آیا آن کسی که دستش را می گرفت و یاریش می کرد، و از بدعتها و بدیهایش بازش می داشت؟ یا آنکه عثمان چون وی را بیاریش خواست سر باز زد، و دیگران را بر او بشورانید؟ نه بخدا که خدای متعال از خودداری کنندگان شما و کسانی که به برادرانشان گفتند بیائید بسوی ما و به کارزار نرفتند مگر اندکی، دانا است.
عذرخواهی نمیکنم از این که عثمان را از بدعتهایش باز می داشتم و کارهای ناروایش را تقبیح می کردم، حال اگر هدایت و إرشاد گناه است و موجب سرزنش می شود چه بسا سرزنش شده بیگناه است، و آنکه نخواهد نپذیرد از گفتار ناصح گمان بد می برد، و من تا آنجا که در قدرتم بود جز اصلاح نخواستم و توفیق از خدا خواهم و بس، و توکّلم با او است.
