[hadith]فَإِنَّ الْمَوْتَ هَادمُ لَذَّاتِکُمْ وَ مُکَدِّرُ شَهَوَاتِکُمْ وَ مُبَاعِدُ طِیَّاتِکُمْ؛ زَائِرٌ غَیْرُ مَحْبُوبٍ وَ قِرْنٌ غَیْرُ مَغْلُوبٍ وَ وَاتِرٌ غَیْرُ مَطْلُوبٍ؛ قَدْ أَعْلَقَتْکُمْ حَبَائِلُهُ وَ تَکَنَّفَتْکُمْ غَوَائِلُهُ وَ أَقْصَدَتْکُمْ مَعَابلُهُ وَ عَظُمَتْ فِیکُمْ سَطْوَتُهُ وَ تَتَابَعَتْ عَلَیْکُمْ عَدْوَتُهُ وَ قَلَّتْ عَنْکُمْ نَبْوَتُهُ؛ فَیُوشکُ أَنْ تَغْشَاکُمْ دَوَاجِی ظُلَلِهِ وَ احْتِدَامُ عِلَلِهِ وَ حَنَادسُ غَمَرَاتِهِ وَ غَوَاشی سَکَرَاتِهِ وَ أَلِیمُ إِرْهَاقِهِ وَ دُجُوُّ أَطْبَاقِهِ وَ [خُشُونَةُ] جُشُوبَةُ مَذَاقِهِ؛ فَکَأَنْ قَدْ أَتَاکُمْ بَغْتَةً، فَأَسْکَتَ نَجِیَّکُمْ وَ فَرَّقَ نَدیَّکُمْ وَ عَفَّی آثَارَکُمْ وَ عَطَّلَ دیَارَکُمْ، وَ بَعَثَ وُرَّاثَکُمْ یَقْتَسمُونَ تُرَاثَکُمْ بَیْنَ حَمِیمٍ خَاصٍّ لَمْ یَنْفَعْ، وَ قَرِیبٍ مَحْزُونٍ لَمْ یَمْنَعْ، وَ آخَرَ شَامِتٍ لَمْ یَجْزَعْ.[/hadith]
فإنّ الموت هادم لذّاتکم، و مکدّر شهواتکم، و مباعد طیّاتکم، زائر غیر محبوب، و قرن غیر مغلوب، و واتر غیر مطلوب. قد أعلقتکم حبائله، و تکنّفتکم غوائله، و أقصدتکم معابله، و عظمت فیکم سطوته، و تتابعت علیکم عدوته، و قلّت عنکم نبوته فیوشک أن تغشیکم دواجی ظلله، و احتدام علله، و حنادس غمراته، و غواشی سکراته، و ألیم إرهاقه، و دجّو أطباقه، و جشوبة مذاقه، فکأن قد أتاکم بغتة فأسکت نجیّکم، و فرّق ندیّکم، و عفّی آثارکم، و عطّل دیارکم، و بعث ورّاثکم، یقتسمون تراثکم بین حمیم خاصّ لم ینفع، و قریب محزون لم یمنع، و آخر شامت لم یجزع.
اللغة:
و (الطیة) بالکسر کالنیّة لفظا و معنی و قال الشّارح المعتزلی: هی منزل السّفر و (القرن) بالکسر کفوک فی الشّجاعة.
و (الواتر) القاتل و الموتور القتیل الذی لم یدرک دمه مأخوذان من الوتر بالکسر و الفتح و هی الجنایة الّتی یجنیها الرّجل علی غیره من قتل أو نهب أو سبی و قد وتره یتره وترا و وترا وترة أفزعه و أدرکه بمکروه، و تره ماله نقصه إیاه.
و (اعانتکم) فی بعض النّسخ بغیر همزة و (المعابل) جمع معبلة و زان مکنسة و هو النّصل العریض الطّویل و (العدوة) التّعدی و (نبا) السّیف عن الضریبة نبوا و نبوة کلّ و لم یؤثر و (یوشک) الأمر أن یکون و أن یکون الأمر بکسر الشّین أی یقرب و لا تفتح شینه إلّا فی لغة ردّیة و (الظّلل) جمع ظلّة و هی السّحاب و (احتدم) النّار التهبت و اشتدّ حرّها و (الحنادس) جمع حندس و زان زبرج الظلمة.
و (إرهاقه) بالرّاء المهملة مصدر أرهقته أی أعجلته و یقال أرهقه طغیانا أغشاه إیّاه و الحق ذلک به، و فی بعض النّسخ بالزاء المعجمة من زهق الشّیء بطل و (أطباقه) بالفتح جمع الطّبق بالتحریک غطاء کلّ شیء و فی بعض النسخ بالکسر مصدر أطبقه أی غطاه.
و (جشب) الطّعام من باب ضرب جشوبة صار جشیبا و هو السّیء الماکل و الخشن الغلیظ البشع من کلّ شیء و الجشب بالضمّ قشور الرّمان، و فی بعض النّسخ و خشونة مذاقه بالخاء المعجمة و النون.
الاعراب:
و الفاء فی قوله: فانّ الموت للتعلیل، و قوله: زائر خبر رابع لأنّ ترک العاطف لحسن الوصف الذی هو من صناعة البلاغة.
و جملة قد أعلقتکم فی محلّ الانتصاب علی الحال و قوله: فکأن قد أتاکم مخففة من المثقلة مفیدة للتقریب و اسمها ضمیر شأن مستتر، و قوله: بین حمیم متعلّق بقوله یقتسمون لا بقوله أتاکم بغتة کما توهّمه الشارح البحرانی.
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 14، ص: 418
المعنی:
(فانّ الموت هادم لذاتکم و مکدّر شهواتکم) الدنیویة (و مباعد طیاتکم) و الطیة ما یطویه الانسان فی ضمیره من العزائم و النیات یعنی علیه السّلام یباعد الموت عنکم نیاتکم و عزائمکم فکم عزم للانسان یرید نفاذه و حال بینه و بین عزمه الموت و إن فسر الطیات بمنازل السفر فالمعنی یرجع إلی ما ذکر أیضا.
(زائر غیر محبوب و قرن غیر مغلوب و واتر غیر مطلوب) أی قاتل لا یطلبه أحد حتی یقتصّ منه تشبیه (قد أعلقتکم حبائله) شبه الانسان و عدم قدرته علی التخلص من الموت بطیر وقع فی حبالة الصیاد و قد علق برجله و عنقه الحبل (و تکنفتکم غوائله) أحاطت بکم مصائبه (و أقصدتکم معابله) أصابتکم نصال الموت و معبلة بالفارسیة پیکان- (و عظمت فیکم سطوته) واضح کنایه (و تتابعت علیکم عدوته) أی تراکمت علیکم الظلمة فوق الظلمة و هو کنایة عن شدّة الهول و المصیبة أو تکرر منه التعدی و المجاوزة علی أحبابکم و أصدقائکم و أقاربکم و المعنی الأول أنسب و أولی (و قلّت عنکم نبوته) قل أن یتفق لأحدکم أن یعرض له الموت و یبدو علیه آثاره ثمّ یفلت عنه فان انفلت فسوف یعترض ثانیة.
(فیوشک أن تغشاکم دواجی ظلله) الموت قریب منکم کاد أن یحیط بکم ظلمات من ظلل الموت و الظلة هی السحاب (و احتدام علله) و یحیط بکم التهاب أمور لا بدّ للموت أن ینزل معها (و حنادس غمراته) ظلمات یکتنفکم من غمرات الموت (و غواشی سکراته) السکرة حالة کالغشی تعرض عند الاحتضار (و ألیم ارهاقه) مجیئه عاجلا ألیم (و دجّو اطباقه) الدجوّ الدّجی و الظلمة و المعنی تراکم
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 14، ص: 419
الظلمات طبقا بعد طبق (و جشوبة مذاقه) طعم الموت غیر مطبوع لو فرض کونه مذوقا.
(فکأن قد أتاکم بغتة فأسکت نجیّکم) أسکت متکلّمکم فبینما هو یتکلّم إذا سکت (و فرّق ندیّکم) أی محفلکم کنایه (و عفّی آثارکم) العفا فی الأصل التراب و هنا کنایة عن الاندراس و المحو لأنّ المنزل إذا رحل عنه سکانه عملت الریاح و التراب فی محو آثارهم (و عطل دیارکم) الدّیار جمع الدّار و تعطیلها خلوها عن أهلها.
مجاز (و بعث وراثکم) نسبة البعث إلی الموت مجاز لأنه سبب لبعث الوراث نظیر بنی الأمیر المدینة (یقتسمون تراثکم بین حمیم خاص لم ینفع) الوراث علی ثلاثة أقسام بعضهم حمیم قریب من أقربائکم یحبّکم و یرید دفع الموت عنکم و لا یقدر علیه کالأب و الأمّ (و) الثّانی (قریب محزون لم یمنع) یهمه أمرکم و یحزنه موتکم لکن لا مثل الأوّل کالأخ و الأخت و العمّ و لا یقدر أن یمنع عنکم الموت و الثالث قوله (و آخر شامت لم یجزع) یفرح لموتکم و لا یجزع علیکم کالولد العاق ینتظر موت أبیه الهرم حتی یفوز بمیراثه و یتخلّص من القیام بخدمته خصوصا إذا طال مرضه و لو لم یکن هذا تقسیما للوارث فقط بل لجمیع من یعرفک و تعرفه کان المعنی أنهم علی ثلاثة: الصدیق و القریب و العدوّ.
الترجمة:
مرگ لذات شما را تباه سازد و شهوات شما را مکدّر کند و شما را از مقاصد خود باز دارد، بدیدن آید آنکه دوستش ندارید، و با شما بکشتی در آویزد آنکه هرگز پشتش بزمین نیاید، خون ریزد و کسی بکین او برنخیزد دام های او در شما آویخته و مصائب او شما را احاطه کرده است پیکان او بنشانه رسیده و حمله او بر شما گران است و تاختن او پی در پی، کم افتد که ضربت او نافذ نشود بزودی ابرهای تیره مرگ شما را فراگیرد و بیماری ها از جوانب در آیند و امواج تاریک آن بر گرد شما احاطه کند و سکرات موت شما را از خود باز گیرد و بشتاب ببرد و بحسرت براند در میان طبقات تاریک و طعم آن بسیار ناگوار است، گوئی اینک شما را دریافته گوینده شما را خاموش کرد و انجمن شما را پراکنده ساخت و آثار شما را محو کرد و سراهای شما را خالی گذاشت وارثان را برانگیخت تا میراث شما را تقسیم کردند، یکی دوست نزدیک شماست اما سود بحال شما ندارد، دیگری خویش است و از مرگ شما اندوهناک اما دفع مرگ نمی تواند کرد، و سیمی از مرگ شما شاد است و جزع نمی کند.
