[hadith]وَ لَقَدْ کَانَ (صلی الله علیه وآله) یَأْکُلُ عَلَی الْأَرْضِ وَ یَجْلِسُ جِلْسَةَ الْعَبْد وَ یَخْصِفُ بیَدهِ نَعْلَهُ وَ یَرْقَعُ بیَدهِ ثَوْبَهُ وَ یَرْکَبُ الْحِمَارَ الْعَارِیَ وَ یُرْدفُ خَلْفَهُ. وَ یَکُونُ السِّتْرُ عَلَی بَاب بَیْتِهِ فَتَکُونُ فِیهِ التَّصَاوِیرُ، فَیَقُولُ یَا فُلَانَةُ لِإِحْدَی أَزْوَاجِهِ غَیِّبیهِ عَنِّی، فَإِنِّی إِذَا نَظَرْتُ إِلَیْهِ ذَکَرْتُ الدُّنْیَا وَ زَخَارِفَهَا. فَأَعْرَضَ عَنِ الدُّنْیَا بقَلْبهِ وَ أَمَاتَ ذکْرَهَا مِنْ نَفْسهِ، وَ أَحَبَّ أَنْ تَغِیبَ زینَتُهَا عَنْ عَیْنِهِ، لِکَیْلَا یَتَّخِذَ مِنْهَا رِیَاشاً وَ لَا یَعْتَقِدَهَا قَرَاراً وَ لَا یَرْجُوَ فِیهَا مُقَاماً، فَأَخْرَجَهَا مِنَ النَّفْس وَ أَشْخَصَهَا عَنِ الْقَلْب وَ غَیَّبَهَا عَنِ الْبَصَرِ؛ وَ کَذَلِکَ مَنْ أَبْغَضَ شَیْئاً، أَبْغَضَ أَنْ یَنْظُرَ إِلَیْهِ وَ أَنْ یُذْکَرَ عِنْدَهُ.[/hadith]
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 9، ص: 377
و لقد کان صلّی اللّه علیه و آله و سلّم یأکل علی الأرض، و یجلس جلسة العبد، و یخصف بیده نعله، و یرقع بیده ثوبه، و یرکب الحمار العاری، و یردف خلفه، و یکون السّتر علی باب بیته، فتکون فیه التّصاویر، فیقول: یا فلانة- لإحدی أزواجه- غیّبیه عنّی، فإنّی إذا نظرت إلیه ذکرت الدّنیا و زخارفها، فأعرض عن الدّنیا بقلبه، و أمات ذکرها عن نفسه، و أحبّ أن تغیب زینتها عن عینه، لکیلا یتّخذ منها ریاشا، و لا یعتقدها قرارا، و لا یرجو فیها مقاما، فأخرجها من النّفس، و أشخصها عن القلب، و غیّبها عن البصر، و کذلک من أبغض شیئا أبغض أن ینظر إلیه، و أن یذکر عنده.
الاعراب:
و سلفا، و قائدا، منصوبان علی الحال من ضمیر به.
المعنی:
ثمّ أشار إلی تواضعه و تذلّله صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فی مأکله و مجلسه و مرکبه و غیرها فقال (و لقد کان صلّی اللّه علیه و آله و سلّم یأکل علی الأرض و یجلس جلسة العبد) و قد ورد التصریح بذلک فی روایات کثیرة مرویّة فی الوسائل فی کتاب الأطعمة.
ففیه عن محمّد بن یعقوب الکلینیّ باسناده عن هارون بن خارجة عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال: کان رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم یأکل أکل العبد، و یجلس جلسة العبد و یعلم أنّه عبد.
و عن الکلینی عن الحسن الصّیقل قال: سمعت أبا عبد اللّه علیه السّلام یقول مرّت امرأة بذیّة برسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم و هو یأکل و هو جالس علی الحضیض «1» فقالت: یا محمّد إنّک تأکل أکل العبد و تجلس جلوسه، فقال رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم: و أیّ عبد أعبد منّی.
و فیه عن البرقی عن عمرو بن جمیع عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال: کان رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم یأکل بالأرض، هذا.
و ظهور التّواضع فی الأکل علی الأرض واضح.
و المراد بأکله أکل العبد إمّا ذلک أعنی الأکل علی الأرض، أو الأکل بثلاثة أصابع لا بالإصبعین کما یشعر به ما فی الوسائل عن البرقی عن أبی خدیجة عن أبی عبد اللّه علیه السّلام أنّه کان یجلس جلسة العبد و یضع یده علی الأرض و یأکل بثلاثة أصابع، و قال: إنّ رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم کان یأکل هکذا لیس کما یفعله الجبّارون یأکل أحدهم بإصبعیه، أو الأکل من غیر اتّکاء و یدلّ علیه ما فی الوسائل عن الکلینیّ عن معاویة بن وهب عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال: ما أکل رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم متّکئا منذ بعثه اللّه إلی أن قبضه تواضعا للّه عزّ و جلّ.
و عن زید الشّحام عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال: ما أکل رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم متّکئا منذ بعثه اللّه حتّی قبض کان یأکل أکلة العبد، و یجلس جلسة العبد، قلت: و لم ذلک؟ قال: تواضعا للّه عزّ و جلّ.
و أما المراد من کون جلوسه جلسة العبد إمّا جلوسه علی الأرض، و یدلّ علیه ما مر أو الجلوس من غیر تربّع کما هو جلوس الملوک، و یدلّ علیه ما فی الوسائل
(1) القرار فی الأرض
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 9، ص: 378
عن الکلینیّ عن أبی بصیر عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال قال أمیر المؤمنین علیه السّلام إذا جلس أحدکم علی الطّعام فلیجلس جلسة العبد و لا یضعنّ احدی رجلیه علی الأخری و یتربّع، فانّها جلسة یبغضها اللّه و یمقتها.
أو الجلوس دون شرفه، و یفیده ما فی الوسایل أیضا عن الکلینیّ مرسلا عن أبی عبد اللّه علیه السّلام قال: کان رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم إذا دخل منزلا قعد فی أدنی المجلس إلیه حین یدخل.
(و یخصف بیده نعله) و تضمّن لبس النّعل المخصوفة للتّواضع ظاهر لا سیّما إذا کان لابسها هو الخاصف، و قد تأسّی به صلّی اللّه علیه و آله و سلّم أمیر المؤمنین علیه السّلام فی هذا الوصف مضافا إلی سایر الصّفات کما یفصح عنه ما مرّ فی عنوان الخطبة الثّالثة و الثلاثین عن ابن عبّاس أنّه قال: دخلت علی أمیر المؤمنین علیه السّلام بذی قار و هو یخصف نعله، فقال لی ما قیمة هذه النّعل؟ فقلت: لا قیمة لها، فقال علیه السّلام: و اللّه لهی أحبّ إلیّ من امرتکم إلّا أن اقیم حقّا أو أدفع باطلا.
(و یرقع بیده ثوبه و یرکب الحمار العاری و یردف خلفه) و معلوم أنّ رکوب الحمار العاری آیة التواضع و هضم النفس، و إرداف غیره خلفه آکد فی الدّلالة علیه.
روی فی الوسائل من العیون عن الرّضا علیه السّلام عن آبائه عن النّبیّ صلّی اللّه علیه و آله و سلّم قال خمس لا أدعهنّ حتی الممات: الأکل علی الحضیض مع العبد، و رکوبی الحمار موکفا «1» و حلب العنز بیدی، و لبس الصوف، و التسلیم علی الصبیان لتکون سنة من بعدی.
و کذلک لبس الثوب المرقع لا سیما إذا کان اللّابس هو الراقع.
ثمّ أشار إلی مبغوضیّة الدّنیا و قیناتها عنده بقوله (و یکون الستر علی باب بیته و یکون فیه التصاویر) الظاهر أنّ المراد به تصاویر الشجر و النبات و نحوها لا تصاویر الحیوان و غیره من ذوی الأرواح، إذ بیته صلّی اللّه علیه و آله و سلّم کان مهبط الوحی
(1) الوکف محرّکة العیب و الضعف و الثقل. ق
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 9، ص: 379
و مختلف الملائکة و لا یدخل الملک بیتا فیه صورة مجسّمة کما ورد به الأخبار.
(فیقول صلّی اللّه علیه و آله و سلّم یا فلانة لإحدی أزواجه غیّبی عنّی) الظّاهر أنه أراد بها عایشة کما یؤمی إلیه فی باب الزّهد من احیاء العلوم قال: و رأی رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم علی باب عایشة سترا فهتکه و قال: کلّما رأیته ذکرت الدّنیا أرسلی به إلی آل فلان.
قال الشارح البحرانی: أمره بتغییب التصاویر محافظة من حرکة الوسواس الخناس، و کما أنّ الأنبیاء علیهم السّلام کانوا کاسرین للنفس الأمّارة بالسوء، و قاهرین لشیاطینهم کانوا أیضا محتاجین إلی مراعاتهم و مراقبتهم و تفقّد أحوال نفوسهم فی کلّ لحظة و طرفة، فانها کاللّصوص المخادعین للنفوس المطمئنّة مهما ترکت و غفل عن قهرها و التحفّظ منها عادت إلی طباغها.
أقول: لا یخفی ما فی هذا التعلیل بعد الغضّ عن کونه خلاف ما یستفاد من کلامه علیه السّلام من الرکاکة و السخافة و السماجة و إسائة الأدب بالنسبة إلی خاتم النبیّین صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بل و سایر أولیاء الدّین و کیف یتصوّر فی حقّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم حرکة الوسواس الخناس مع وجود ملکة العصمة و لو لم یغب عنه علیه السّلام التصاویر، بل الظاهر أنّ أمره صلّی اللّه علیه و آله و سلّم بتغییبها إنما هو لأجل أنّ الدّنیا و زخارفها کانت مبغوضة عنده بالذات و مکروهة لدیه بالطبع، فأمر بتغییبها لکونها موجبة لذکر ما یبغضه و یتنفّر عنه و یعادیه.
کما یومی إلیه قوله صلّی اللّه علیه و آله و سلّم (فانّی إذا نظرت إلیه ذکرت الدّنیا و زخارفها) و یدلّ علیه صریحا قوله علیه السّلام الآتی و کذلک من أبغض شیئا آه (فأعرض صلّی اللّه علیه و آله و سلّم عن الدنیا بقلبه و أمات ذکرها عن نفسه) و هو الزهد الحقیقی (و أحب أن تغیب زینتها عن عینه لکیلا یتّخذ منها ریاشا) أی لباسا فاخرا، و ذلک لما روی عنه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم إنّ اللّه یحب المبتذل الذی لا یبالی ما لبس قال فی إحیاء العلوم: قال أبو بردة: اخرجت لنا عایشة کساء ملبدا و إزارا غلیظا فقالت: قبض رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فی هذین.
قال: و اشتری رسول اللّه صلّی اللّه علیه و آله و سلّم ثوبا بأربعة دراهم و کانت قیمة ثوبیه عشرة
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 9، ص: 380
و کان إزاره أربعة أذرع و نصفا و اشتری سراویل بثلاثة دراهم و کان یلبس شملتین بیضاوین و کانت تسمی حلّة لأنّهما ثوبان من جنس واحد، و ربّما کان یلبس بردین یمانین أو سحولیین من هذه الغلاظ، و کان شراک نعله قد اخلق فابدل بسیر جدید فصلّی فیه فلما سلّم: قال اعیدوا الشراک الخلق و انزعوا هذا الجدید فانی نظرت إلیه فی الصلاة، و کان صلّی اللّه علیه و آله و سلّم قد احتذی مرّة نعلین جدیدین فأعجبه حسنهما فخرّ ساجدا و قال: أعجبنی حسنهما فتواضعت لربّی خشیة أن یمقتنی فدفعهما إلی أوّل مسکین رآه.
(و لا یعتقدها قرارا و لا یرجو فیها مقاما) لأنها دار مجاز لا دار قرار
أحلام نوم أو کظلّ زائل إنّ اللّبیب بمثلها لا یخدع
و لذلک قال صلّی اللّه علیه و آله و سلّم: الدّنیا دار من لا دار له، و لها یجمع من لا عقل له، و علیها یعادی من لا علم له، و علیها یحسد من لا فقه له، و لها یسعی من لا یقین له و لنعم ما قیل:
أری طالب الدّنیا و إن طال عمره و نال من الدّنیا سرورا و أنعما
کبان بنی بنیانه فأقامه فلمّا استوی ما قد بناه تهدّما
(فأخرج) محبّت (ها من النّفس و أشخص) رغبت (ها عن القلب و غیّب) زینت (ها عن البصر) و ذلک لفرط بغضه لها و نفرته عنها و کراهته إیّاها (و کذلک) حال (من أبغض شیئا) فانه إذا أبغضه (أبغض أن ینظر إلیه و أن یذکر عنده).
الترجمة:
و بتحقیق که بود حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله و سلّم می خورد طعام را بر روی زمین، و می نشست مانند نشستن غلام، و می دوخت با دست خود کفش خودش را، و پینه می زد با دست خود رخت خود را، و سوار می شد بر دراز گوش برهنه و ردیف میکرد در پس خود دیگری را، و می بود پرده بر در خانه آن حضرت پس می شد در آن پرده نقش نگارها، پس می فرمود بر یکی از زوجات خود: أی فلانه پنهان کن این را از نظر من، پس بدرستی که من زمانی که نظر می کنم بسوی آن یاد می کنم دنیا و زینتهای آنرا.
پس اعراض فرمود از دنیا بقلب مبارک خود، و معدوم ساخت ذکر دنیا را از نفس نفیس خود، و دوست گرفت که غایب شود زینت آن از چشم جهان بین خود تا این که اخذ ننماید از دنیا لباس فاخری، و اعتقاد نکند آنرا آرامگاهی، و امید نگیرد در آن اقامت را، پس بیرون نمود دنیا را از نفس نفیس، و کوچانید حبّ دنیا را از خواطر أنور، و غایب گردانید آن را از نظر آفتاب منظر، و همچنین است هر کس که دشمن می گیرد چیزی را دشمن می گیرد آنکه نگاه کند بسوی آن و آنکه ذکر بشود نام و نشان آن در نزد او.
