[hadith]وَ قَالَ (علیه السلام): کُلُّ مَعْدُودٍ مُنْقَضٍ، وَ کُلُّ مُتَوَقَّعٍ آتٍ.[/hadith]
جلوه تاریخ درشرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید، ج 7، ص291
کل معدود منقض، و کل متوقع آت. «هر چیز قابل شمردن سپری می شود و هر چه چشم داشتنی است، فرا رسنده است.»
سخن نخست، مذهب عموم متکلمان را تأکید می کند که گفته اند همه جهان به ناچار سپری و نابود می شود، البته متکلمانی که این عقیده را دارند نمی گویند جهان از این جهت که شمردنی است، واجب است که نابود و سپری شود و آن را لازم نمی دانند و می گویند ممکن است معدودی وجود داشته باشد و فنای آن واجب و لازم نباشد. به همین سبب است که یاران معتزلی ما می گویند علم ما به اینکه عالم فنا می شود از طریق سمع و شنیدن اخبار است نه از طریق عقل، و بنابر این باید سخن امیر المؤمنین را هم همین گونه معنی کرد، یعنی عدد و شمردنی بودن دلیل تامه برای وجوب فنای آن نیست، ظاهر سخن هم همین معنی را می دهد که در اصطلاح اصولیان به آن ایماء می گویند، مقصود آن حضرت این است که بدانید هر چیز قابل شمارش سپری شونده و منقضی است، و بدین گونه در مورد هر معدودی حکم به انقضاء داده است ولی حکمی که مجرد از علت است، همان گونه که اگر گفته شود زید ایستاده است، معنی آن این نیست که چون نام او زید است ایستاده است.
اما این سخن آن حضرت که فرموده است: «هر چه چشم داشتنی است فرا رسنده است.»، نظیر این گفتار عامه مردم است که می گویند: «اگر منتظر قیامت هستی، فرا خواهد رسید.» و این سخن حقی است زیرا خردمندان و عاقلان معمولا منتظر کاری که امکان آن محال باشد، نیستند و منتظر چیزی هستند که وقوع آن امکان دارد و آنچه که قریب الوقوع و مورد انتظار است، خواهد آمد.
