[hadith]وَ قَالَ (علیه السلام): مَا أَنْقَضَ النَّوْمَ، لِعَزَائِمِ الْیَوْمِ.[/hadith]
به وعده های اشخاص زیاد خوشبین نباشید:
امام(علیه السلام) در این جمله کوتاه و پرمعنا می فرماید: «چه شکننده است خواب برای تصمیم هایی که (انسان) در روز می گیرد»; (مَا أَنْقَضَ النَّوْمَ لِعَزَائِمِ الْیَوْمِ).
هدف امام(علیه السلام) از بیان این سخن این است که نمی توان به تصمیم ها و وعده های افراد زیاد خوش بین بود زیرا بسیار می شود که تصمیم های محکمی امروز می گیرند ولی شب می خوابند و صبح بیدار می شوند و به کلی آن را رها می سازند گویی نه تصمیمی گرفته بودند نه وعده ای داده بودند. این سخن، هم می تواند اشاره به این باشد که زیاد نباید به قول و قرارهای افراد اعتماد کرد و روی آن برنامه ریزی نمود و نتیجه آن را سریع الوصول پنداشت و هم این که اگر کسانی براثر عصبانیت یا عدم مطالعه کافی تصمیم سوئی گرفتند نباید زیاد از آن وحشت کرد ای بسا خواب شبانه آن را برهم زند و فردا از آن خبری نباشد.
جمله ای که بعد از آن در خطبه 241 آمده معنی اول را تقویت می کند زیرا می فرماید: «وأمحی الظُّلَم بتَذاکیرِ الهِمَم; چه بسیار تاریکی های شبانه ای که یاد همت های بلند را از خاطره ها محو کرده است». این در واقع شبیه ضرب المثل معروفی است که می گویند: «کلامُ اللّیلِ یَمحوه النّهارُ; سخن شب را صبحگاهان محو می کند».[1]
به هرحال این موضوع هم یکی از نشانه های ناپایداری دنیاست. نه مالش پایدار است نه مقامش نه جوانی نه سلامت و نه وعده و وعیدهایش. با فاسد شدن یک خواب شبانه ممکن است همه چیز به هم بخورد و به همین دلیل هیچ عاقلی به مظاهر دنیا اعتماد واطمینان نمی کند هرچند نباید دست از تلاشوکوشش برداشت.
این احتمال نیز در تفسیر جمله بالا داده شده که منظور امام(علیه السلام) این است که خواب زیاد تصمیم ها را سست می کند و پرخوابی عامل عقب ماندگی و شکست است. ازاین رو مرحوم محدث نوری در کتاب مستدرک الوسائل این کلام شریف را در بابی ذکر کرده که عنوانش چنین است: بَابُ کَرَاهَةِ کَثْرَةِ النَّوْمِ وَالْفَرَاغِ. و در همان باب به همین مناسبت احادیث دیگری آورده ازجمله این که امام(علیه السلام) فرمود: «بئْسَ الْغَرِیمُ النَّوْمُ یفْنِی قَصِیرَ الْعُمُرِ وَیفَوِّتُ کَثِیرَ الاَْجْرِ; خواب، طلبکار بدی است عمر کوتاه را بر باد می دهد و اجر فراوان را از میان می برد».[2]
دیگر این که ابن ابی حمزة نقل می کند که به ابوالحسن (موسی بن جعفر(علیه السلام)) عرض کردم: پدرت جانشین خود را معین کرد شما هم جانشین خود را معرفی کنید. امام(علیه السلام) دست مرا گرفت و تکان داد و این آیه را تلاوت فرمود: «(وَمَا کَانَ اللهُ لِیُضِلَّ قَوْماً بَعْدَ إِذْ هَدَاهُمْ حَتَّی یُبَیِّنَ لَهُمْ مَّا یَتَّقُونَ); چنان نبود که خداوند قومی را، پس از آن که آن ها را هدایت کرد (و ایمان آوردند) گمراه (و مجازات) کند; مگر اموری را که باید از آن بپرهیزند، برای آنان بیان نماید (و آن ها مخالفت کنند)».[3]
در این هنگام (براثر خستگی) کمی چشمم به خواب رفت. امام(علیه السلام) فرمود: «مَهْ لاَ تُعَوِّدْ عَینَیکَ کَثْرَةَ النَّوْمِ فَإِنَّهَا أَقَلُّ شَیء فِی الْجَسَد شُکْراً; خودداری کن چشمت را به خواب عادت نده زیرا چشم در میان اعضای بدن از همه کمتر شکرگزاری می کند».[4]
لکن تفسیر اوّل صریح تر و مناسب تر به نظر می رسد.
به همین دلیل مرحوم علامه مجلسی آن را در جلد 68 بحارالانوار، در باب «التدبیر و الحزم و الحذر و التثبت فی الأمور و ترک اللجاجة» آورده است.[5]
پی نوشت:
[1]. این جمله ضرب المثلی است که از کلام کنیز محمّد امین (خلیفه عباسی) گرفته شده، کنیز، شبانه وعده ای به او می دهد و فردا تخلف می کند وقتی از او می خواهد که به وعده اش عمل کند در جوابش می گوید: «کلام اللیل یمحوه النهار» و عده ای از شعرا این مصرع را با مصرع های دیگری تکمیل کرده اند که شرح آن را می توانید در الفتوح ابن اعثم، ج 8، ص 404 بیابید.
[2]. مستدرک الوسائل، ج 13، ص 44، ح 2.
[3]. توبه، آیه 115.
[4]. مستدرک الوسائل، ج 13، ص 44، ح 3.
[5]. سند گفتار حکیمانه: با توجه به این که این جمله حکیمانه جزئی از خطبه 241 بود مرحوم خطیب مدرک آن را ارجاع به آن خطبه می دهد و ذیل آن خطبه می نویسد که آمدی در غررالحکم بعضی ازجمله های این خطبه را به صورت کلمات قصار ذکر کرده است.
