[hadith]وَ قَالَ (علیه السلام): لَا تَقُلْ مَا لَا تَعْلَمُ، بَلْ لَا تَقُلْ کُلَّ مَا تَعْلَمُ؛ فَإِنَّ اللَّهَ فَرَضَ عَلَی جَوَارِحِکَ کُلِّهَا فَرَائِضَ یَحْتَجُّ بهَا عَلَیْکَ یَوْمَ الْقِیَامَةِ.[/hadith]
دو نکته حکیمانه:
امام(علیه السلام) در این گفتار حکیمانه به دو نکته مهم اشاره می فرماید: نخست این که انسان باید از گفتن چیزی که درباره آن آگاهی ندارد بپرهیزد، می فرماید: «آنچه را نمی دانی مگو»; (لاَ تَقُلْ مَا لاَ تَعْلَمُ).
زیرا اولاً در آیات متعددی از قرآن مجید از این کار نهی شده است به خصوص هرگاه اسناد به خداوند متعال داده شود. در سوره بقره می فرماید: «(إِنَّمَا یَأْمُرُکُمْ بالسُّوءِ وَالْفَحْشَاءِ وَأَنْ تَقُولُوا عَلَی اللهِ مَا لاَ تَعْلَمُونَ); او شما را فقط به بدی ها و کار زشت فرمان می دهد; (و نیز دستور می دهد) آنچه را که نمی دانید، به خدا نسبت دهید».[1]
در سوره اعراف نیز می خوانیم که خداوند می فرماید: «(قُلْ إِنَّمَا حَرَّمَ رَبِّیَ الْفَوَاحِشَ مَا ظَهَرَ مِنْهَا وَمَا بَطَنَ وَالاِْثْمَ وَالْبَغْیَ بغَیْرِ الْحَقِّ وَأَنْ تُشْرِکُوا باللهِ مَا لَمْ یُنَزِّلْ بهِ سُلْطَاناً وَأَنْ تَقُولُوا عَلَی اللهِ مَا لاَ تَعْلَمُونَ); بگو: «خداوند، تنها اعمال زشت را، چه آشکار باشد چه پنهان، حرام کرده است; و (همچنین) گناه و ستم به ناحق را; و این که چیزی را که خداوند دلیلی برای آن نازل نکرده، شریک او قرار دهید; و به خدا مطلبی نسبت دهید که نمی دانید».[2]
در سوره اسراء می فرماید: «(وَلاَ تَقْفُ مَا لَیْسَ لَکَ بهِ عِلْمٌ إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤَادَ کُلُّ أُوْلَئِکَ کَانَ عَنْهُ مَسْئُولا); از آنچه به آن آگاهی نداری، پیروی مکن، چراکه گوش و چشم و دل، همه مسئول اند».[3]
ثانیاً ازنظر عقل نیز کار قبیحی است زیرا هنگامی که انسان چیزی را نمی داند ولی به طور قطع از آن خبر می دهد مفهومش این است که من درباره آن علم و اطلاع دارم در حالی که این دروغ است و دروغ، از زشت ترین کارهاست.
اضافه بر این امکان دارد آن سخن برخلاف واقع و کذب باشد بنابراین ذکر آن به طور قطع، نوعی تجری در برابر خداوند است چراکه چیزی را بی پروا می گوید که احتمال دارد معصیت خداوند باشد.
مرحوم کلینی در جلد اول کتاب کافی بابی تحت عنوان «النَّهْی عَنِ الْقَوْلِ بغَیرِ عِلْم» ذکر کرده که در آن روایات بسیاری آورده است. ازجمله در حدیثی از امام صادق(علیه السلام) نقل می کند که فرمود: «لِلْعَالِمِ إِذَا سُئِلَ عَنْ شَیء وَ هُوَ لاَ یعْلَمُهُ أَنْ یقُولَ اللَّهُ أَعْلَمُ وَلَیسَ لِغَیرِالْعَالِمِ أَنْ یقُولَ ذَلِکَ; هنگامی که سؤالی از شخص عالمی شود در حالی که پاسخ آن را نمی داند باید بگوید: «الله اعلم» و کسی که عالم نیست حتی این جمله را هم نباید بگوید (زیرا او علمی ندارد که خدا را از خود اعلم بداند)».[4]
در حدیث دیگری از آن حضرت آمده است که شخص غیر عالم در برابر چنین سؤالی باید بگوید: «لا ادری; نمی دانم» و نگوید: «الله اعلم».[5]
در حدیث دیگری می خوانیم که زرارة ابن اعین از امام باقر(علیه السلام) پرسید: خداوند چه حقی بر بندگان دارد؟ امام(علیه السلام) فرمود: «أَنْ یقُولُوا مَا یعْلَمُونَ وَیقِفُوا عِنْدَ مَا لاَ یعْلَمُون; از آنچه می دانند سخن بگویند و درباره آنچه نمی دانند توقف کنند».[6]
احادیث دیگری نیز قریب به همین مضمون نقل شده است.
مرحوم علامه مجلسی نیز در جلد دوم بحارالانوار باب 16، همین مطلب (نهی از گفتن چیزی بدون آگاهی از آن) را عنوان کرده و آیات متعدد و 50 روایت در این زمینه نقل کرده است.
در دومین نکته امام(علیه السلام) می فرماید: «بلکه همه آنچه را می دانی نیز مگو زیرا خداوند بر تمام اعضای انسان واجباتی قرار داده که در قیامت از آن ها بازخواست می کند»; (بَلْ لاَ تَقُلْ کُلَّ مَا تَعْلَمُ، فَإِنَّ اللّهَ فَرَضَ عَلَی جَوَارِحِکَ کُلِّهَا فَرَائِضَ یَحْتَجُّ بهَا عَلَیْکَ یَوْمَ الْقِیَامَةِ).
زیرا اولاً بیان آنچه انسان می داند گاه افشای اسرار مؤمنین و گاه غیبت و عیب جویی دیگران است و گاه سبب اهانت و یا ایجاد اختلاف در میان مردم و یا اشاعه فحشا و یا سبب اضطراب افکار عمومی می شود و یا افراد کم استعدادی را به گمراهی می افکند که همه این ها از مصادیق گناه است.
ثانیاً بیان آنچه انسان می داند گاهی سبب انحراف از فضایل اخلاقی است زیرا گاهی خودستایی و اظهار کبر و غرور و برتری بر دیگران است و گاه شکل ریا و سمعه به خود می گیرد که تمام این ها مذموم است.
علتی که امام(علیه السلام) برای نکته دوم گفته است مقصود ایشان را کاملاً آشکار می سازد و آن این که چشم و گوش و دست و پا و زبان هرکدام مسئولیتی دارند: (إِنَّ السَّمْعَ وَالْبَصَرَ وَالْفُؤَادَ کُلُّ أُوْلَئِکَ کَانَ عَنْهُ مَسْئُولا)[7] و مسئولیت زبان از همه اعضا بیشتر است و گناهانی که با زبان انجام می شود فزون تر و متنوع تر می باشد.
این احتمال نیز وجود دارد که کلام اخیر امام(علیه السلام) بیان علت برای هر دو بخش کلام آن حضرت باشد.
ولی نباید فراموش کرد که امام(علیه السلام) می فرماید: همه آنچه را می دانی (کُلّ ما تعلَم). اشاره به این که بسیاری از چیزهایی را که انسان می داند باید برای دیگران بیان کند و مردم را از جهل و بی خبری درباره احکام الهی و مفاسد اخلاقی و یا خطراتی که جامعه اسلامی را تهدید می کند خارج سازد.[8]
پی نوشت:
[1]. بقره، آیه 169.
[2]. اعراف، آیه 33.
[3]. اسراء، آیه 36.
[4]. کافی، ج 1، ص 42، ح 5.
[5]. همان، ح 6.
[6]. همان، ص 43، ح 7
[7]. اسراء، آیه 36.
[8]. سند گفتار حکیمانه: قبل از سید رضی مرحوم صدوق این کلام حکیمانه را در کتاب من لا یحضر و مرحوم مفید در کتاب اختصاص ضمن وصایای امام(علیه السلام) به فرزندش محمّد بن حنفیة آورده اند. (مصادر نهج البلاغه، ج 4، ص279)
