[hadith]وَ عَنْ أَبی جُحَیْفَةَ قَالَ سَمِعْتُ أَمِیرَالْمُؤْمِنِینَ (علیه السلام) یَقُولُ:
أَوَّلُ مَا تُغْلَبُونَ عَلَیْهِ مِنَ الْجِهَاد، الْجِهَادُ بأَیْدیکُمْ، ثُمَّ بأَلْسنَتِکُمْ، ثُمَّ بقُلُوبکُمْ؛ فَمَنْ لَمْ یَعْرِفْ بقَلْبهِ مَعْرُوفاً وَ لَمْ یُنْکِرْ مُنْکَراً قُلِبَ، فَجُعِلَ أَعْلَاهُ أَسْفَلَهُ وَ أَسْفَلُهُ أَعْلَاهُ.[/hadith]
ابو جحیفه«» می گوید شنیدم: امیر المؤمنین (ع) می فرمود: «أَوَّلُ مَا تُغْلَبُونَ عَلَیْهِ مِنَ الْجِهَاد- الْجِهَادُ بأَیْدیکُمْ ثُمَّ بأَلْسنَتِکُمْ ثُمَّ بقُلُوبکُمْ- فَمَنْ لَمْ یَعْرِفْ بقَلْبهِ مَعْرُوفاً وَ لَمْ یُنْکِرْ مُنْکَراً- قُلِبَ فَجُعِلَ أَعْلَاهُ أَسْفَلَهُ وَ أَسْفَلُهُ أَعْلَاهُ»:
جهاد با دست و زبان و دل همان انکار و ردّ منکر به وسیله آنهاست، و جهاد با دست نخستین چیزی است که باعث شکست می شود، از این رو هدف نخستین دشمن، از بین بردن قدرت دست و مقاومت با دست است، در صورتی که بتواند این کار را بکند، از بین بردن قدرت زبان سهل خواهد بود.
پس اگر بپرسی: چرا امام (ع) فرمود: «ثمّ بقلوبکم» جهاد با قلب را در آخر آورد در حالی که معلوم است، دشمن از دل آگاه نمی شود، و قدرت از بین بردن جهاد به وسیله دل را ندارد.
در پاسخ می گویم: مقصود امام (ع) آن است که وقتی آنان در جهاد با دست و زبان شکست بخورند، و مدّتی بر آنها بگذرد که امر به معروف و نهی از منکر را ترک گویند و منکر مکرّر به گوشها، چشمها و دلهایشان برخورد کند و با این همه، انکاری به عمل نیاید، این خود معنای شکست در جهاد با دل است.
عبارت: «فمن لم یعرف بقلبه...» برای آن است که از ترک امر به معروف و نهی از منکر برحذر دارد به دلیل آن که باعث زیر و رو شدن انسان می شود، و کلمه قلب را برای واژگون افتادن در گودالهای زشتیها و درکات آتش جهنّم استعاره آورده است. و از آن رو تنها انکار قلبی را باعث چنین پی آمدی دانسته که انکار قلبی همیشه ممکن است و زیان ترسناک جهاد با دست و زبان را نیز ندارد.
