[hadith]وَ رَوَی ابْنُ جَرِیرٍ الطَّبَرِیُّ فِی تَارِیخِهِ عَنْ عَبْد الرَّحْمَنِ بْنِ أَبی لَیْلَی الْفَقِیهِ -وَ کَانَ مِمَّنْ خَرَجَ لِقِتَالِ الْحَجَّاجِ مَعَ ابْنِ الْأَشْعَثِ-، أَنَّهُ قَالَ فِیمَا کَانَ یَحُضُّ بهِ النَّاسَ عَلَی الْجِهَاد إِنِّی سَمِعْتُ عَلِیّاً -رَفَعَ اللَّهُ دَرَجَتَهُ فِی الصَّالِحِینَ وَ أَثَابَهُ ثَوَابَ الشُّهَدَاءِ وَ الصِّدِّیقِینَ- یَقُولُ یَوْمَ لَقِینَا أَهْلَ الشَّامِ:
أَیُّهَا الْمُؤْمِنُونَ، إِنَّهُ مَنْ رَأَی عُدْوَاناً یُعْمَلُ بهِ وَ مُنْکَراً یُدْعَی إِلَیْهِ، فَأَنْکَرَهُ بقَلْبهِ، فَقَدْ سَلِمَ وَ بَرِئَ، وَ مَنْ أَنْکَرَهُ بلِسَانِهِ فَقَدْ أُجِرَ وَ هُوَ أَفْضَلُ مِنْ صَاحِبهِ، وَ مَنْ أَنْکَرَهُ بالسَّیْفِ، لِتَکُونَ کَلِمَةُ اللَّهِ هِیَ الْعُلْیَا وَ کَلِمَةُ الظَّالِمِینَ هِیَ السُّفْلَی، فَذَلِکَ الَّذی أَصَابَ سَبیلَ الْهُدَی وَ قَامَ عَلَی الطَّرِیقِ وَ نَوَّرَ فِی قَلْبهِ الْیَقِینُ.[/hadith]
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 21، ص: 461
الثامنة و الخمسون بعد ثلاثمائة من حکمه علیه السّلام:
(358) و روی ابن جریر الطّبریّ فی تاریخه عن عبد الرّحمان بن أبی لیلی الفقیه- و کان ممّن خرج لقتال الحجاج مع ابن الأشعث- أنّه قال فیما کان یحضّ به النّاس علی الجهاد: إنی سمعت علیّا علیه السّلام یقول یوم لقینا أهل الشّام:
أیّها المؤمنون، إنّه من رأی عدوانا یعمل به و منکرا یدعی إلیه فأنکره بقلبه فقد سلم و بریء، و من أنکره بلسانه فقد أجر و هو أفضل من صاحبه، و من أنکره بالسّیف لتکون کلمة اللَّه هی العلیا و کلمة الظّالمین هی السّفلی فذلک الّذی أصاب سبیل الهدی، و قام علی الطریق، و نوّر فی قلبه الیقین. (84206- 84099)
المعنی:
الأمر بالمعروف و النهی عن المنکر فرعین من فروع الدّین الاسلامی المفروضة علی کافّة المسلمین من دون نکیر، و فروع الدّین الثمانیة ضروریة یحکم علی منکر کلّها أو بعضها بالخروج عن الاسلام، و لهما شرائط مقرّرة فی الفقه و مراتب مترتّبة قد بیّنها فی کلامه هذا علیه الصّلاة و السّلام، فأدنی مراتب النهی عن المنکر هو الانکار بالقلب، و هو واجب مطلقا حتّی فی أشدّ مواقف التّقیة و تسلّط المخالف للحق.
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 21، ص: 462
فقال علیه السّلام: من رأی العدوان و دعی إلی المنکر و لا یقدر علی الدّفاع باللّسان و الجوارح فلا بدّ أن ینکره بقلبه و جنانه، فاذا أنکره بقلبه فقد سلم من ترک الواجب و بریء من عهدة تکلیفه فی هذا الموقف الحرج، و إن قدر علی إنکاره باللّسان مأمونا علی ماله و نفسه فله الأجر و الثواب و هو أفضل من المنکر بالقلب فحسب. و أعلا درجات النهی عن المنکر هو النّهی بالقوّة و الدّفع عنه بالسیف إعلاء لکلمة الحقّ و إرغاما لأنف الظالمین، و نصرة للحقّ المبین فذلک الّذی أصاب سبیل الهدی، و بلغ الدرجة القصوی، من أداء الحقّ الواجب، و نوّر قلبه بنور الیقین الثاقب. و المقصود أنّه قصد بعمله رضا اللَّه و قام به مخلصا لوجه اللَّه، فان کان قصده الغلبة و الاستیلاء أدّی واجبه إلّا أنّه لم یصب سبیل الهدایة، لأنّ النهی عن المنکر واجب توصّلی لا یشترط فیه قصد القربة و إن کان یشترط فی ترتب الثواب، و تنوّر القلب بنور الیقین.
الترجمة:
ابن جریر طبری در تاریخش از أبی لیلی فقیه روایت کرده که خود یکی از کسانی بود که بهمراه عبد الرحمن بن أشعث بر حجاج شوریدند وی در ضمن تشویق مردم بجهاد گفت: من خود در جبهه صفّین چون با مردم شام برخوردیم شنیدم که أمیر المؤمنین علیّ بن ابی طالب چنین می فرمود:
أیا مؤمنان راستش اینست که هر کس تجاوزی را بیند که بدان عملی می شود و منکری را نگرد که بدان دعوت می شود و از دل بانکار آن کوشد سالم و بریء الذّمّة گردد، و کسی که بزبان هم در مقام انکار آن برآید ثواب برده و از آن رفیق اولش بهتر باشد، و کسی که با نیروی شمشیر در مقام انکارش برآید بقصد آنکه کلمه خدا برتر باشد و کلمه ستمکاران سرنگون گردد او همانست که براه هدایت رسیده و بر طریق مستقیم سعادت قیام کرده، و چراغ یقین را در دل خود افروخته است.
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 21، ص: 463
أبی لیلی فقیه مسلمین بود که در شورش به بن أشعث قرین بود
برای دفع حجاج ستمگر بپاشد تا نماید نهی منکر
سخن می گفت در تشویق مردم بشرکت در جهاد و در تظلّم
بگفتا من بگوش خود شنیدم بصفّین از علی میر مقدّم
که در پیکار أهل شام می گفت برای مؤمنان این درهمی سفت
که هر کس دید کرداری بعدوان و یا دعوت بمنکر شد ز دونان
ولی از دل بانکارش برآمد بریء الذمّه گشت و سالم آمد
و گر انکار با تیغ زبان کرد ثوابی برد و بر یارش سبق کرد
و گر با تیغ نهی از کار بد کرد که حق مجرا و باطل دربدر کرد
بحق واصل شد و رهیاب گردید یقین اندر دلش پرتو بتابید
