[hadith]وَ قَالَ (علیه السلام): یَأْتِی عَلَی النَّاس زَمَانٌ لَا یَبْقَی فِیهِمْ مِنَ الْقُرْآنِ إِلَّا رَسْمُهُ وَ مِنَ الْإِسْلَامِ إِلَّا اسْمُهُ؛ وَ مَسَاجِدُهُمْ یَوْمَئِذٍ عَامِرَةٌ مِنَ الْبنَاءِ، خَرَابٌ مِنَ الْهُدَی، سُکَّانُهَا وَ عُمَّارُهَا شَرُّ أَهْلِ الْأَرْضِ؛ مِنْهُمْ تَخْرُجُ الْفِتْنَةُ، وَ إِلَیْهِمْ تَأْوِی الْخَطِیئَةُ، یَرُدُّونَ مَنْ شَذَّ عَنْهَا فِیهَا، وَ یَسُوقُونَ مَنْ تَأَخَّرَ عَنْهَا إِلَیْهَا؛ یَقُولُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ فَبی حَلَفْتُ لَأَبْعَثَنَّ عَلَی أُولَئِکَ فِتْنَةً تَتْرُکُ الْحَلِیمَ فِیهَا حَیْرَانَ، وَ قَدْ فَعَلَ، وَ نَحْنُ نَسْتَقِیلُ اللَّهَ عَثْرَةَ الْغَفْلَةِ.[/hadith]
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 21، ص: 453
الرابعة و الخمسون بعد ثلاثمائة من حکمه علیه السّلام:
(354) و قال علیه السّلام: یأتی علی النّاس زمان لا یبقی فیهم من القرآن إلّا رسمه، و من الإسلام إلّا اسمه، و مساجدهم یومئذ عامرة من البناء خراب من الهدی، سکّانها و عمّارها شرّ أهل الأرض، منهم تخرج الفتنة، و إلیهم تأوی الخطیئة، یردّون من شذّ عنها فیها، و یسوقون من تأخّر عنها إلیها، یقول اللَّه سبحانه: فبی حلفت لأبعثنّ علی أولئک فتنة أترک الحکیم [تترک الحلیم] فیها حیران، و قد فعل، و نحن نستقیل اللَّه عثرة الغفلة. (83881- 83808)
المعنی:
قال ابن میثم: رسم القرآن أثره و هو تلاوته. أقول: الظاهر أنّ المراد من رسم القرآن خطوطه و نقوشه، فانه المفهوم من رسم الخطّ و رسم المصحف فانّه قلّ فی زماننا هذا تلاوة القرآن و کثر طبعه و نشره و هل یشمل کلامه علیه السّلام لزمانه أم هو إخبار عمّا بعده، ظاهر کلام الشارح المعتزلی ذلک اعتمادا علی قوله علیه السّلام (و قد فعل) قال: و ینبغی أن یکون قد قال هذا الکلام أیّام خلافته، لأنها کانت أیام السیف المسلّط علی أهل الضلال من المسلمین و کذلک ما بعثه اللَّه تعالی علی بنی امیّة و أتباعهم من سیوف بنی هاشم بعد انتقاله علیه السّلام أقول: تاویله هذا مبنیّ علی تفسیره الفتنة فی قوله (علی اولئک فتنة) بالاستیصال و السیف الحاصد، و فیه تأمّل کما أنّ حمل الاناس المذمومین علی من سلّط علیهم السیف مورد تأمّل.
و لا بدّ حینئذ من حمل قوله: یأتی علی معنی الحال، فلا یشمل کلامه ما بعد زمانه إلّا علی جواز استعمال الفعل المضارع فی الزمان الشامل للحال و الاستقبال معا، و هو خلاف ظاهر کلام النحویّین و مورد إشکال و خلاف ظاهر کلامه.
و الظاهر أنّ المقصود من قوله علیه السّلام: (و قد فعل) أنّه فعل الحلف أو تأکید علی إنجاز هذا الوعید فی موعده، فانّ الوعید غیر لازم الانجاز، بخلاف الوعد.
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 21، ص: 454
و کلامه هذا ینطبق علی زماننا هذا، فانّ المساجد عامرة البناء جدّا و لکن خراب من الهدی و من السکان، و عمّارها الأیدی السائسة الخبیثة و مثیری الفتن فی الأرض و مأوی الخطایا و المظالم الکبری یسوقون الناس إلی الفتنة و الحیرة بکلّ شدّة، و هم غیر سکانها من العجزة و المساکین و فئة من المسلمین الّذین یلجئون إلیها من الفتن و الشرور.
الترجمة:
فرمود: زمانی بر سر مردم آید که از قرآن جز رسمی نماند، و از إسلام جز اسمی، مسجدها در این زمان از نظر ساختمان آبادانست و از نظر هدایت و رهنمائی ویران، ساکنان و آباد کنندگان مساجد بدترین مردم روی زمین باشند، فتنه از آنها برآید و خطاء بدانها گراید، هر که از فتنه برکنار ماند بدانش برگردانند و هر کس از آن بدنبال باشد بسوی آتش برانند، خداوند سبحان می فرماید: بخودم سوگند بدانها یک فتنه برانگیزم که هر بردباری را گیج کند و این کار را هم کرده و ما از خدا خواستاریم تا از لغزش غفلت ما درگذرد.
بمردم زمانی رسد تیره وش ز قرآن نماند بجز رسم خوش
ز اسلام جز نام چیزی نباشد ز ایمان کسی بذر در آن نپاشد
بنای مساجد بعمران گراید و لیکن هدایت از آن بر نیاید
بتر مردمانند عمار آنها که فتنه بزاید چه آتش از آنها
خطا گردشان حلقه دارد چه هاله نمایند هر کس بسویش حواله
خدا خورده سوگند بر ذات خویش که یک فتنه آرد در آنها به پیش
که حیران بماند در آن هر حلیم کند گیج فرزانگان حکیم
