[hadith]وَ قَالَ (علیه السلام): یَا أَیُّهَا النَّاسُ، مَتَاعُ الدُّنْیَا حُطَامٌ مُوبئٌ، فَتَجَنَّبُوا مَرْعَاهُ، قُلْعَتُهَا أَحْظَی مِنْ طُمَأْنِینَتِهَا وَ بُلْغَتُهَا أَزْکَی مِنْ ثَرْوَتِهَا؛ حُکِمَ عَلَی مُکْثِرٍ مِنْهَا بالْفَاقَةِ، وَ أُعِینَ مَنْ غَنِیَ عَنْهَا بالرَّاحَةِ؛ مَنْ رَاقَهُ زبْرِجُهَا أَعْقَبَتْ نَاظِرَیْهِ کَمَهاً، وَ مَنِ اسْتَشْعَرَ الشَّغَفَ بهَا مَلَأَتْ ضَمِیرَهُ أَشْجَاناً، لَهُنَّ رَقْصٌ عَلَی سُوَیْدَاءِ قَلْبهِ هَمٌّ یَشْغَلُهُ وَ غَمٌّ یَحْزُنُهُ، کَذَلِکَ حَتَّی یُؤْخَذَ بکَظَمِهِ، فَیُلْقَی بالْفَضَاءِ مُنْقَطِعاً أَبْهَرَاهُ، هَیِّناً عَلَی اللَّهِ فَنَاؤُهُ وَ عَلَی الْإِخْوَانِ إِلْقَاؤُهُ؛ وَ إِنَّمَا یَنْظُرُ الْمُؤْمِنُ إِلَی الدُّنْیَا بعَیْنِ الِاعْتِبَارِ وَ یَقْتَاتُ مِنْهَا ببَطْنِ الِاضْطِرَارِ وَ یَسْمَعُ فِیهَا بأُذُنِ الْمَقْتِ وَ الْإِبْغَاضِ؛ إِنْ قِیلَ أَثْرَی، قِیلَ أَکْدَی، وَ إِنْ فُرِحَ لَهُ بالْبَقَاءِ، حُزنَ لَهُ بالْفَنَاءِ؛ هَذَا وَ لَمْ یَأْتِهِمْ یَوْمٌ فِیهِ یُبْلِسُونَ.[/hadith]
امام (ع) فرمود: «یَا أَیُّهَا النَّاسُ مَتَاعُ الدُّنْیَا حُطَامٌ مُوبئٌ- فَتَجَنَّبُوا مَرْعَاهُ قُلْعَتُهَا أَحْظَی مِنْ طُمَأْنِینَتِهَا- وَ بُلْغَتُهَا أَزْکَی مِنْ ثَرْوَتِهَا- حُکِمَ عَلَی مُکْثِرٍ بهَا بالْفَاقَةِ- وَ أُعِینَ مَنْ غَنِیَ عَنْهَا بالرَّاحَةِ- مَنْ رَاقَهُ زبْرِجُهَا أَعْقَبَتْ نَاظِرَیْهِ کَمَهاً- وَ مَنِ اسْتَشْعَرَ الشَّغَفَ بهَا مَلَأَتْ ضَمِیرَهُ أَشْجَاناً- لَهُنَّ رَقْصٌ عَلَی سُوَیْدَاءِ قَلْبهِ- هَمٌّ یَشْغَلُهُ وَ غَمٌّ یَحْزُنُهُ- کَذَلِکَ حَتَّی یُؤْخَذَ بکَظَمِهِ فَیُلْقَی بالْفَضَاءِ مُنْقَطِعاً أَبْهَرَاهُ- هَیِّناً عَلَی اللَّهِ فَنَاؤُهُ وَ عَلَی الْإِخْوَانِ إِلْقَاؤُهُ- وَ إِنَّمَا یَنْظُرُ الْمُؤْمِنُ إِلَی الدُّنْیَا بعَیْنِ الِاعْتِبَارِ- وَ یَقْتَاتُ مِنْهَا ببَطْنِ الِاضْطِرَارِ- وَ یَسْمَعُ فِیهَا بأُذُنِ الْمَقْتِ وَ الْإِبْغَاضِ- إِنْ قِیلَ أَثْرَی قِیلَ أَکْدَی- وَ إِنْ فُرِحَ لَهُ بالْبَقَاءِ حُزنَ لَهُ بالْفَنَاءِ- هَذَا وَ لَمْ یَأْتِهِمْ یَوْمٌ فِیهِ یُبْلِسُونَ»:
در این بخش از سخنان امام (ع) دو فایده است: یکی آن که امام به وسیله چند چیز از دنیا بر حذر داشته است:
1- کالای دنیا گیاهی خشک و وباآور، یعنی کشنده است، کلمه: «حطام» را برای کالای دنیا -به دلیل زودگذر بودن و بی فایده بودنش- استعاره آورده است، همان طوری که خدای متعال فرموده است: «إِنَّما مَثَلُ الْحَیاةِ الدُّنْیا کَماءٍ أَنْزَلْناهُ مِنَ السَّماءِ» و وباآور بودنش، مستلزم آن است که اندوختن و توجه به گرد آوردن آن، باعث هلاکت اخروی شود، و از این رو امام دستور به دور شدن از آن یعنی از چریدن و یا محل چراندن (دنیا) فرموده است.
2- رفتن و کوچ کردن از آنجا مفیدتر از ماندن است، به دلیل این که لازمه دل بستن و آرامش در آن، شقاوت و بدبختی در آخرت است.
3- اکتفا کردن بر اندک خوراکی از زندگی دنیا، پاکیزه تر از دارایی است، از آن رو که مالداری در دنیا باعث بدبختی در آخرت است. پس اکتفا کردن به مقدار ضرورت پاکتر و سالمتر است تا گرفتاریهای آن.
4- برای آن که در دنیا دارایی زیاد جمع کند، تنگدستی مقرّر شده است- امّا در دنیا چنین است، زیرا هر زیادتی در دنیا نیاز به دیگری را می طلبد، از این رو است که بیشترین نیاز را در دنیا سلاطین دارند و بعد از آنها پایین تر از ایشان با اختلاف درجه مالداری در دنیا، و اما در آخرت، بیچاره است، چون کسی که در دنیا دارایی زیادی داشته به جای صفات نیک و فضایل، سرگرم به مال و دارایی بوده است.
5- و هر که با زهد و کناره گیری از دنیا، بی نیازی از آن پیدا کند، از طرف خداوند به آسایشش کمک شده است.
6- براستی کسی را که زینت دنیا به خود جلب کرده و در نتیجه دلباخته دنیا شده، دنیا او را نسبت به عالم بعد یعنی احوال آخرت کور مادرزاد نموده است.
کلمه: «کمه» (کور مادر زاد) را برای نابینایی عقلی و عدم بصیرت نسبت به عبرت گرفتن از دنیا استعاره آورده است، زیرا این حالت از کوری چشم بدتر است، همان طوری که خدای متعال فرموده است: «أَ فَلَمْ یَسیرُوا فِی الْأَرْضِ فَتَکُونَ لَهُمْ قُلُوبٌ یَعْقِلُونَ بها ...».
7- و هر که دوستی دنیا را پیشه کند، قلبش، پر از غم و اندوه و پریشانی گردد، به خاطر آن چیزهایی که نتوانسته به دست آورد، و یا از دستش رفته است.
کلمه رقص (زیر و رو شدن) را برای پشت سرهم آمدن غمها و پریشانیها و نگرانیها تا آنجا که قلبش را فرا گیرد، استعاره آورده است، و این کنایه است از مردن، و در بیابان انداختن کنایه است از دفن کردن او. و کلمات: «منقطعا و هیّنا» حال می باشند.
فایده دوّم- آن است که امام (ع) ویژگیهای مؤمن را در ارتباط با دنیا بیان کرده است:
1- مؤمن به چشم عبرت به دنیا می نگرد تا از آن پند گیرد، و این همان هدفی است که برای آن آفریده شده است.
2- و از دنیا به اندازه قوت لازم و ضرورت بسنده می کند، کنایه از این که جز به مقدار حاجت و ضرورت از خوردنیهای دنیا نمی خورد.
3- با گوش خشم و دشمنی می شنود، کنایه از دشمنی با دنیاست که به مدح دنیا گوش فرا نمی دهد بلکه عیبهای او را می شنود.
مقصود از جمله «ان قیل اثری... الفناء» آن است که انسان در دنیا ناکام و تیره روز است با این که چیزدار است چون به دنبال آن تنگدستی و بی چیزی است، و اگر به هستی دوستی، دلخوش است، اندوهی به دنبال دارد. و این مطلب در وصف حالت انسان در دنیا مربوط به فایده أوّل و مکمّل است و صفت مؤمن در اینجا معترضه است.
و عبارت: «هذا و لم یأتهم» یعنی: این گرفتاری [در دنیا] برای آنها است با این که هنوز روز قیامت نیامده روزی که از سختی عذابش آنان از رحمت خدا ناامید می گردند.
