[hadith]وَ قَالَ (علیه السلام): مَنْ نَظَرَ فِی عَیْب نَفْسهِ اشْتَغَلَ عَنْ عَیْب غَیْرِهِ، وَ مَنْ رَضِیَ برِزْقِ اللَّهِ لَمْ یَحْزَنْ عَلَی مَا فَاتَهُ، وَ مَنْ سَلَّ سَیْفَ الْبَغْیِ قُتِلَ بهِ، وَ مَنْ کَابَدَ الْأُمُورَ عَطِبَ، وَ مَنِ اقْتَحَمَ اللُّجَجَ غَرِقَ، وَ مَنْ دَخَلَ مَدَاخِلَ السُّوءِ اتُّهِمَ، وَ مَنْ کَثُرَ کَلَامُهُ کَثُرَ خَطَؤُهُ، وَ مَنْ کَثُرَ خَطَؤُهُ قَلَّ حَیَاؤُهُ، وَ مَنْ قَلَّ حَیَاؤُهُ قَلَّ وَرَعُهُ، وَ مَنْ قَلَّ وَرَعُهُ مَاتَ قَلْبُهُ، وَ مَنْ مَاتَ قَلْبُهُ دَخَلَ النَّارَ؛ وَ مَنْ نَظَرَ فِی عُیُوب [غَیْرِهِ] النَّاس فَأَنْکَرَهَا، ثُمَّ رَضِیَهَا لِنَفْسهِ، فَذَلِکَ الْأَحْمَقُ بعَیْنِهِ؛ وَ الْقَنَاعَةُ مَالٌ لَا یَنْفَدُ، وَ مَنْ أَکْثَرَ مِنْ ذکْرِ الْمَوْتِ رَضِیَ مِنَ الدُّنْیَا بالْیَسیرِ، وَ مَنْ عَلِمَ أَنَّ کَلَامَهُ مِنْ عَمَلِهِ، قَلَّ کَلَامُهُ إِلَّا فِیمَا یَعْنِیهِ.[/hadith]
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 21، ص: 432
الخامسة و الثلاثون بعد ثلاثمائة من حکمه علیه السّلام:
(335) و قال علیه السّلام: من نظر فی عیب نفسه اشتغل عن عیب غیره، و من رضی برزق اللَّه لم یحزن علی ما فاته، و من سلّ سیف البغی قتل به، و من کابد الأمور عطب، و من اقتحم اللّجج غرق و من دخل مداخل السّوء اتهم، و من کثر کلامه کثر خطؤه، و من کثر خطؤه قلّ حیاؤه، و من قلّ حیاؤه قلّ ورعه، و من قلّ ورعه مات قلبه، و من مات قلبه دخل النّار، و من نظر فی عیوب النّاس فأنکرها ثمّ رضیها لنفسها فذلک الأحمق بعینه، و من أکثر من ذکر الموت رضی من الدّنیا بالیسیر، و من علم أنّ کلامه من عمله قلّ کلامه إلّا فیما یعنیه. (83290- 83176)
اللغة:
(کابدت) الأمر: إذا قاسیت شدّته- الصحاح- (عطب) من باب تعب: هلک- مجمع البحرین.
المعنی:
عدّ علیه السّلام فی هذه الحکمة أربع عشرة کلمة فی الاداب و الأخلاق و ما یلزم لکلّ فرد أن یراقبها و یراعیها لتحصیل السعادة و الرّاحة فی الدّنیا و الاخرة، و قد أضاف إلیها فی الشرح المعتزلی کلمة اخری و هی «و القناعة مال لا ینفد» قبل قوله علیه السّلام: و من أکثر من ذکر الموت- إلخ.
منهاج البراعة فی شرح نهج البلاغة (خوئی)، ج 21، ص: 433
فمن نظر فی عیب نفسه لا فرصة له أن ینظر إلی عیب غیره أو لا یری عیب غیره عیبا لما رأی نفسه مبتلیا به، و من رضی بما رزقه اللَّه لم یحزن علی ما فات منه لعلمه أنّه لیس من رزقه، و سلّ السّیف بالبغی و الطغیان یوجب حروبا و منازعات تتّسع حتی تشمل من أجّج نارها، و من تحمّل مشقّات قاسیة فی الامور تفنی قواه شیئا فشیئا حتی یهلک، و من ألقی نفسه فی الامور الهامّة کالحروب و الخصومات یغرق فیها و یهلک و من یدخل فی موارد السوء یتّهم بالسوء، و کثرة الکلام موجب للخطأ الکثیر و الاصرار علی الخطأ یسلب الحیاء و الورع، و القلب الفارغ من الورع میّت عن ذکر اللَّه و نسیان اللَّه موجب لدخول النار. و من أنکر العیوب فی النّاس و رضیها لنفسه فلا عقل له و هو الأحمق بعینه و تذکّر الموت حالا بعد حال یرضی بما تیسّر له من الدّنیا، و من یحسب کلامه من عمله المأخوذ به یقلّ کلامه.
الترجمة:
هر که در عیب خود نگرد عیب دیگرانش از نظر برود، هر کس بروزی مقدّر خدا خشنود باشد اندوه از دست رفته را نخورد، هر که تیغ ستم از نیام کشد با همان کشته شود، هر که خود را دچار کارهای سخت و ناهموار سازد هلاک گردد، هر کس خود را در گردابهای هولناک اندازد غرق شود، هر کس در جاهای بدنام در آید متّهم گردد، هر کس پر گوید بسیار بخطا رود، و هر که پر خطا کرد کم شرم شود و هر کس شرمش اندک شد پارسائیش کم شود، و هر که پارسائی را از دست داد دلش مرده شود و دل مرده بدوزخ رود. هر کس عیب مردم دید و بر آنها نپسندید و سپس همان را بر خود پسندید بعینه أحمق است، هر کس پر یاد مرگ کند باندک دنیا خشنود باشد، هر کس بداند گفتارش از کردار او است و مورد بازخواست است کمتر سخن کند جز در آنچه بکارش آید.
هر که بر عیب خویش چشم نهاد عیب مردم نیایدش در یاد
هر که روزی ز حق بشادی خورد هر چه از دست داد غصّه نخورد
هر که تیغ ستم کشد ز نیام کشته گردد بدان چه صبح و چه شام
هر که در کارهای سخت اندر بهلاکت رسد بگیر خبر
هر که خود را فکند در گرداب می شود غرقه و فنا در آب
هر که در جای بد رود بی شک متّهم گردد ار چه هست ملک
هر که پرگو است پر خطا باشد پر خطا مرد بیحیا باشد
بی حیا پارسا نشاید بود دل نا پارسا بمیرد زود
چون دلی مرد دوزخی گردد نتواند دیگر بخویش رسد
احمق آن کس که عیب بر مردم دید و آنرا بخود نماید گم
هر که پر یاد مرگ کرد بکم خوش بود زین جهان پر ماتم
هر که گفتش شمارد از عملش گفته کوتاه سازد و بیغش
